Γ. Καραβίδας: "Από την καταστροφή των λιγνιτικών μηχανημάτων στην ενεργειακή ανασφάλεια - Η πραγματικότητα που διαψεύδει τις βεβαιότητες"

Μια εικόνα που δεν σηματοδοτεί μόνο το τέλος μιας εποχής, αλλά προκαλεί κρίσιμα ερωτήματα για την ενεργειακή πολιτική, την αξιοποίηση του εθνικού μας πλούτου και τις επιλογές που δεσμεύουν το μέλλον των επόμενων γενεών. Για δεκαετίες ο λιγνίτης αποτέλεσε τον βασικό εγχώριο ενεργειακό πόρο της Ελλάδας, στηρίζοντας την ηλεκτροδότηση, περιορίζοντας την εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και συμβάλλοντας καθοριστικά στην οικονομική και βιομηχανική ανάπτυξη ολόκληρων περιοχών.

Η επίσημη δικαιολογία της καταστροφής των μηχανημάτων στηρίχθηκε στην παλαιότητά τους και στην ολοκλήρωση του λειτουργικού τους κύκλου. Παραμένει, ωστόσο, το ερώτημα αν η οριστική απομάκρυνσή τους εντάσσεται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό εγκατάλειψης κάθε δυνατότητας μελλοντικής αξιοποίησης των εγχώριων λιγνιτικών πόρων. Υπάρχει μεθόδευση που ενδεχομένως εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα; Ποιοι ωφελούνται από την απομάκρυνση αυτών των παραγωγικών δυνατοτήτων; Έχει προηγηθεί συνολική αξιολόγηση του δημόσιου συμφέροντος και ποιος θα αναλάβει την ευθύνη αν στο μέλλον αποδειχθεί ότι η χώρα απεμπόλησε πρόωρα πολύτιμες ενεργειακές επιλογές;

Θυμόμαστε πόσο εύκολα χαρακτηρίζονταν «λιγνιτολάγνοι» και «προσκολλημένοι στο παρελθόν» όσοι διατύπωναν επιφυλάξεις για την ταχύτητα και τον τρόπο εφαρμογής της απολιγνιτοποίησης, την ενεργειακή εξάρτηση, το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας και τις συνέπειες στην παραγωγική διαδικασία και την οικονομία. Σήμερα, όμως, όλο και περισσότεροι, ακόμη και από εκείνους που αντιμετώπιζαν απαξιωτικά αυτές τις επισημάνσεις, εκφράζουν προβληματισμό και αγανάκτηση για την καταστροφή των μηχανημάτων και την αποξήλωση παραγωγικών υποδομών. Αυτό, βέβαια, δε σημαίνει απαραίτητα κι ότι υποστηρίζουν την επιστροφή στον λιγνίτη. Σημαίνει, όμως, ότι αντιλαμβάνονται πως η ενεργειακή μετάβαση δεν μπορεί να αποτελεί ιδεολογικό δόγμα ούτε να επιβάλλεται με την απαξίωση κάθε διαφορετικής άποψης. Απαιτεί σύνεση, επιστημονικό σχεδιασμό, σεβασμό στο περιβάλλον και συνεκτίμηση των πραγματικών ενεργειακών και παραγωγικών αναγκών της χώρας.

Κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη περιορισμού της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης από τα ορυκτά καύσιμα και αξιοποίησης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ). Άλλο, όμως, η ορθολογική αξιοποίησή τους και άλλο η ανεξέλεγκτη επέκτασή τους με βασικό κριτήριο την οικονομική απόδοση των επενδύσεων. Οι ανεμογεννήτριες απαιτούν διανοίξεις δρόμων, εκσκαφές και θεμελιώσεις, αλλοιώνοντας το φυσικό ανάγλυφο και κατακερματίζοντας οικοσυστήματα. Τα μεγάλα φωτοβολταϊκά πάρκα καταλαμβάνουν εκτεταμένες εκτάσεις, μεταβάλλοντας τις χρήσεις γης και περιορίζοντας γεωργικές δραστηριότητες και φυσικούς οικότοπους. Αντίστοιχα, μικρά υδροηλεκτρικά καταστρέφουν ρέματα και ποτάμια, δεσμεύοντας υδατικούς πόρους υπέρ ιδιωτικών συμφερόντων και δημιουργώντας εύλογους προβληματισμούς για τον κίνδυνο ιδιωτικοποίησης του νερού.

Παράλληλα, δεν αξιολογούνται στον απαιτούμενο βαθμό οι πραγματικές αδυναμίες των ΑΠΕ. Η εξάρτηση από τον ήλιο, τον άνεμο και τη διαθεσιμότητα υδατικών πόρων συνεπάγεται διαλείπουσα και προβληματική παραγωγή, με τις περικοπές ηλεκτρικής ενέργειας, τους περιορισμούς των δικτύων και τη  δυσκολία εξασφάλισης σταθερής ηλεκτροπαραγωγής να  αποτελούν ήδη υπαρκτά προβλήματα. Αντίστοιχα, η αποθήκευση ενέργειας συνοδεύεται από σημαντικό οικονομικό και περιβαλλοντικό κόστος, κινδύνους και αδυναμίες, με αποτέλεσμα να μην αποτελεί εύκολη λύση, όπως κάποιοι θέλουν να την παρουσιάζουν.  Επομένως, η συνεχής επέκταση των ΑΠΕ, χωρίς συνολική διασφάλιση της επάρκειας και της ισορροπίας του ενεργειακού συστήματος, δεν μπορεί να συνιστά ολοκληρωμένη ενεργειακή πολιτική.

Δεν πρέπει, επίσης, να παραβλέπουμε ότι πίσω από την αποκαλούμενη «πράσινη μετάβαση» αναπτύσσεται τεράστια επιχειρηματική δραστηριότητα, με ισχυρούς επενδυτικούς ομίλους, δημόσιες και ευρωπαϊκές ενισχύσεις και προσδοκίες υψηλής κερδοφορίας. Εύλογα, λοιπόν, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο η ενεργειακή πολιτική της χώρας προσαρμόζεται στις πραγματικές κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες ή στις επιδιώξεις συγκεκριμένων επενδυτικών συμφερόντων.

Η «πράσινη μετάβαση» δεν πρέπει να σημαίνει εγκατάλειψη, ανεργία και απώλεια τεχνογνωσίας, χωρίς αξιόπιστο σχέδιο για την επόμενη ημέρα. Η χώρα οφείλει να εξετάζει με ρεαλισμό τη θέση κάθε εγχώριου ενεργειακού πόρου στο σημερινό και μελλοντικό ενεργειακό μείγμα. Ακόμη και αν η χρήση του λιγνίτη περιοριστεί, η διατήρηση της τεχνογνωσίας, των υποδομών και της δυνατότητας ελεγχόμενης αξιοποίησής του, με νέες τεχνολογίες και αυστηρότερους περιβαλλοντικούς όρους, μπορεί να αποτελέσει στρατηγική εφεδρεία σε περιόδους ενεργειακών κρίσεων και διεθνών αναταράξεων.

Το δίδαγμα από την καταστροφή των λιγνιτικών μηχανημάτων δεν πρέπει  να είναι άλλο από το ότι χρειαζόμαστε περισσότερη σοβαρότητα, τεκμηρίωση και διορατικότητα. Η ενεργειακή πολιτική οφείλει να υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον, την ενεργειακή ασφάλεια, την οικονομική βιωσιμότητα και την ουσιαστική προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, χωρίς δαιμονοποίηση οποιασδήποτε μορφής ηλεκτροπαραγωγής. Οι επόμενες γενιές πρέπει να έχουν πραγματικές ενεργειακές επιλογές, επάρκεια και αυτονομία, αλλά και ένα φυσικό περιβάλλον που αξίζει να προστατεύσουμε.

Γιώργος Καραβίδας

Νομικός ΑΠΘ – Υποστράτηγος ε.α. (ΝΟΜ),

πρ. Δημοτικός Σύμβουλος και Αντιπρόεδρος Δημοτικού Συμβουλίου Δήμου Μουζακίου, μέλος του Δικτύου Φορέων και Πολιτών για την προστασία των Αγράφων