Κων. Ζαγανάς: "Ο ρόλος του δασκάλου και η αποδοχή του από την κοινωνία και την πολιτεία"

«Στεκόμαστε δίπλα στους εκπαιδευτικούς για την προστασία του επαγγέλματος, αναβάθμισης του κύρους του και διαμόρφωσης του μέλλοντός μας»

Ποιος είναι, τελικά, ο δάσκαλος; Ένας δημόσιος υπάλληλος που χτυπά μια κάρτα παρουσίας, ένας διεκπεραιωτής ύλης, ένας επαγγελματίας που απλώς περνά μερικές ώρες στην τάξη; Ή ένας άνθρωπος στον οποίο η κοινωνία εμπιστεύεται κάτι πολύ σημαντικότερο από τη μετάδοση γνώσεων: τη διαμόρφωση της επόμενης γενιάς;

Από την αρχαιότητα έως σήμερα, η παρουσία του δασκάλου συνδέεται με την ίδια την ανάγκη του ανθρώπου να μεταδώσει όσα έμαθε, να ερμηνεύσει τον κόσμο και να προετοιμάσει εκείνους που θα τον διαδεχθούν. Ο πραγματικός εκπαιδευτικός δεν περιορίζεται στο σχολικό εγχειρίδιο. Καλλιεργεί την κρίση, γεννά ερωτήματα, ενθαρρύνει την αμφισβήτηση, βοηθά τον νέο άνθρωπο να αποκτήσει αυτογνωσία και να σταθεί υπεύθυνα μέσα στην κοινωνία.

Γι’ αυτό και η σχέση της κοινωνίας με τον δάσκαλο υπήρξε διαχρονικά ιδιαίτερη. Του αποδόθηκε κύρος, γιατί αναγνωρίστηκε ότι το έργο του δεν τελειώνει όταν χτυπήσει το κουδούνι. Η επίδρασή του μπορεί να ακολουθεί έναν μαθητή για ολόκληρη τη ζωή του.

Κι όμως, σήμερα αυτή η αναγνώριση μοιάζει συχνά να υποχωρεί. Ο εκπαιδευτικός βρίσκεται μπροστά σε μια παράδοξη απαίτηση: του ζητάμε όλο και περισσότερα, ενώ ταυτόχρονα αμφισβητούμε όλο και ευκολότερα τον ρόλο του.

Του ζητάμε να διδάξει, να εμπνεύσει, να διαχειριστεί τη διαφορετικότητα, να αντιμετωπίσει τη σχολική βία, να στηρίξει παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες, να αξιοποιήσει την τεχνολογία, να ανταποκριθεί σε διαρκώς μεταβαλλόμενες απαιτήσεις. Και όλα αυτά μέσα σε ένα σχολικό περιβάλλον που συχνά επιβαρύνεται από γραφειοκρατία, ελλείψεις, πίεση χρόνου και αυξημένες ευθύνες.

Η δυσκολία, όμως, δεν βρίσκεται μόνο μέσα στην τάξη.

Βρίσκεται και στην αλλαγή της σχέσης ανάμεσα στο σχολείο και την οικογένεια.

Ο γονιός δικαιούται να ενδιαφέρεται για το παιδί του, να ενημερώνεται, να ρωτά και να εκφράζει τις ανησυχίες του. Η συνεργασία οικογένειας και σχολείου είναι απαραίτητη. Όταν, όμως, η συνεργασία μετατρέπεται σε έλεγχο, τότε οι ρόλοι συγχέονται.

Κάθε χαμηλός βαθμός γίνεται αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του εκπαιδευτικού. Κάθε παρατήρηση θεωρείται προσβολή. Κάθε όριο εκλαμβάνεται ως αυταρχισμός. Και το παιδί, αντί να μάθει να αντιμετωπίζει τη δυσκολία, κινδυνεύει να μάθει ότι για κάθε δυσάρεστη εμπειρία υπάρχει κάποιος άλλος που θα παρέμβει για να την απομακρύνει.

Το παιδί δεν χρειάζεται έναν κόσμο χωρίς όρια. Χρειάζεται όρια δίκαια, κατανοητά και σταθερά.

Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η παιδαγωγική ευθύνη του εκπαιδευτικού: να μπορεί να πει «όχι» χωρίς να γίνεται εχθρός, να διορθώσει χωρίς να ταπεινώσει, να απαιτήσει χωρίς να αυθαιρετήσει.Δυστυχώς, η αμφισβήτηση δεν περιορίζεται στη διαφωνία. Σε ορισμένες περιπτώσεις μετατρέπεται σε επιθετικότητα: προσβολές, απαξιωτικοί χαρακτηρισμοί, απειλές, προσωπικές επιθέσεις. Όταν ένας εκπαιδευτικός φοβάται ότι μια παιδαγωγική του απόφαση μπορεί να οδηγήσει σε προσωπική σύγκρουση, δεν τραυματίζεται μόνο η δική του επαγγελματική αξιοπρέπεια. Αποδυναμώνεται ο ίδιος ο ρόλος του σχολείου.

Ένα σχολείο που φοβάται να θέσει όρια δύσκολα μπορεί να διδάξει την ευθύνη.

Και εδώ η κοινωνία χρειάζεται να αναρωτηθεί κάτι απλό: τι ακριβώς ζητά από την εκπαίδευση;

Θέλει ένα σχολείο που απλώς ικανοποιεί απαιτήσεις ή ένα σχολείο που διαμορφώνει ανθρώπους; Γιατί τα δύο δεν ταυτίζονται πάντοτε.

Η παιδεία δεν είναι υπηρεσία άμεσης κατανάλωσης. Δεν μπορεί να μετριέται μόνο με βαθμούς, εξετάσεις και ποσοστά επιτυχίας. Έχει αποτελέσματα που δεν καταγράφονται εύκολα: έναν μαθητή που έμαθε να σκέφτεται, έναν άλλο που απέκτησε αυτοπεποίθηση, έναν τρίτο που έμαθε να σέβεται τον διαφορετικό, έναν τέταρτο που ανακάλυψε ότι μπορεί να τα καταφέρει.

Αντίστοιχα, η πολιτεία δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τον εκπαιδευτικό μόνο ως εκτελεστή αποφάσεων. Δεν αρκεί να θεσπίζονται νέες απαιτήσεις, προγράμματα και διαδικασίες. Χρειάζονται άνθρωποι, υποδομές, επιμόρφωση, επιστημονική στήριξη και σαφείς κανόνες. Χρειάζεται, κυρίως, η έμπρακτη αναγνώριση ότι η ποιότητα της εκπαίδευσης δεν μπορεί να είναι μεγαλύτερη από την υποστήριξη που παρέχεται σε εκείνους που την υπηρετούν.

Δεν γίνεται να ζητάμε από τον εκπαιδευτικό να οικοδομήσει το σχολείο του μέλλοντος με τα εργαλεία του παρελθόντος.

Αυτό, όμως, δεν απαλλάσσει τον ίδιο από τις ευθύνες του.

Ο δάσκαλος δεν έχει την πολυτέλεια να απαντήσει στην απαξίωση με αδιαφορία ούτε στην επιθετικότητα με επιθετικότητα. Η στάση του αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν οι συνθήκες δυσκολεύουν. Εκεί φαίνεται η παιδαγωγική του ποιότητα: στην ψυχραιμία, στη δικαιοσύνη, στη συνέπεια, στην ικανότητα να αναγνωρίζει τα δικά του λάθη και να διορθώνεται.

Η επαγγελματική αξιοπρέπεια, άλλωστε, δεν σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός είναι υπεράνω κριτικής. Σημαίνει ότι η κριτική ασκείται με επιχειρήματα και σεβασμό. Ο εκπαιδευτικός πρέπει να κρίνεται, να επιμορφώνεται και να βελτιώνεται. Δεν πρέπει όμως να γίνεται εύκολος στόχος μιας γενικευμένης απαξίωσης.

Κι εδώ βρίσκεται ίσως η πιο δύσκολη πλευρά της αποστολής του: να παραμείνει παιδαγωγός χωρίς να γίνει ούτε απολογούμενος ούτε αυθεντία.

Να ακούει τους γονείς χωρίς να εκχωρεί τον ρόλο του.

Να διεκδικεί από την κοινωνία και προπαντός από την πολιτεία τα δικαιώματά του χωρίς να παραιτείται από την επιστημονική του κρίση.

Να δέχεται την κοινωνική κριτική χωρίς να επιτρέπει στην απαξίωση να καθορίσει την αυτοεικόνα του.

Να υπερασπίζεται τα όρια χωρίς να χάνει την ανθρωπιά του

Και, πάνω απ’ όλα, να μην ξεχνά ποιος βρίσκεται απέναντί του.

Ένα παιδί.

Όχι ένας βαθμός. Όχι ένας αριθμός. Όχι ένα «πρόβλημα» προς διεκπεραίωση.

Ένας άνθρωπος που βρίσκεται ακόμη στη διαδικασία να διαμορφώσει τον εαυτό του.

Ίσως αυτό να είναι και το πιο σιωπηλό κομμάτι του εκπαιδευτικού έργου. Ο δάσκαλος σπάνια γνωρίζει αμέσως το αποτέλεσμα της προσπάθειάς του. Μπορεί να περάσουν χρόνια μέχρι να καταλάβει ένας πρώην μαθητής τι του πρόσφερε ένας εκπαιδευτικός. Μπορεί να μη θυμάται μια ολόκληρη διδακτική ενότητα, να θυμάται όμως μια φράση, μια ενθάρρυνση, μια στιγμή που κάποιος πίστεψε στις δυνατότητές του.

Και τότε γίνεται φανερό ότι η δύναμη του δασκάλου δεν βρίσκεται στην έδρα ούτε στον τίτλο του.

Βρίσκεται στην επιρροή που ασκεί χωρίς να γνωρίζει πάντα ότι την ασκεί.

Γι’ αυτό η κοινωνία χρειάζεται να ξαναδεί τον εκπαιδευτικό όχι ως αλάθητο πρόσωπο, αλλά ως επαγγελματία με ευθύνη, δικαιώματα, αδυναμίες και κυρίως μια αποστολή που δεν μπορεί να υποκατασταθεί.Η πολιτεία οφείλει να του εξασφαλίσει τις προϋποθέσεις για να εργαστεί. Οι γονείς να τον αντιμετωπίζουν ως συνεργάτη και όχι ως αντίπαλο. Ο ίδιος να παραμένει ανοιχτός στην κριτική, χωρίς να απεμπολεί την παιδαγωγική του ευθύνη.

Γιατί ο σεβασμός προς τον δάσκαλο δεν είναι προνόμιο που του χαρίζεται. Είναι αναγκαία προϋπόθεση για να λειτουργήσει το σχολείο.

Και τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν ο δάσκαλος είναι τέλειος. Δεν είναι.

Το ερώτημα είναι αν θέλουμε ένα σχολείο όπου ο εκπαιδευτικός θα φοβάται να ασκήσει τον ρόλο του ή ένα σχολείο όπου θα μπορεί να διδάσκει με ελευθερία, ευθύνη και αξιοπρέπεια.

Γιατί κάθε φορά που απαξιώνουμε έναν δάσκαλο, δεν μικραίνουμε απλώς έναν άνθρωπο.

Μικραίνουμε τον χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να ανθίσει η παιδεία.

Και κάθε φορά που ένας εκπαιδευτικός, παρά την πίεση, επιλέγει να παραμείνει δίκαιος, απαιτητικός, ανθρώπινος και παρών, υπερασπίζεται κάτι πολύ μεγαλύτερο από το επάγγελμά του.

Υπερασπίζεται την ιδέα ότι η εκπαίδευση μπορεί ακόμη να αλλάξει έναν άνθρωπο — και μέσα από αυτόν, την κοινωνία.

Κωνσταντίνος Ζαγανάς

Δάσκαλος