Χρυσούλα Κατσαβριά-Σιωροπούλου: Ο πολιτισμός ως επιλογή και ως ευθύνη

Είναι οι επιλογές που κάνουμε για το τι αξίζει να ακουστεί, να αναδειχθεί και να περάσει στις επόμενες γενιές. Κάθε πολιτιστική επιλογή, μικρή ή μεγάλη, διαμορφώνει τελικά την εικόνα ενός τόπου και τον τρόπο με τον οποίο αυτός θυμάται τον εαυτό του.

Συχνά, μιλάμε για τον πολιτισμό με όρους αριθμών: πόσος κόσμος ήρθε, αν γέμισε η πλατεία, πόσο μεγάλη ήταν η ανταπόκριση. Κριτήρια χρήσιμα, αλλά ανεπαρκή. Γιατί μια γεμάτη πλατεία σημαίνει ότι άνθρωποι συναντήθηκαν· δεν μας λέει όμως από μόνη της τι συνέβη μέσα σε αυτή τη συνάντηση.

Ο πολιτισμός είναι εμπειρία, μνήμη, δημιουργία και συμμετοχή. Δεν είναι μόνο αυτό που παρουσιάζεται στη σκηνή, αλλά και αυτό που αφήνει κάτι στους ανθρώπους και τους δίνει τη δυνατότητα να προσθέσουν κάτι δικό τους.

Εδώ βρίσκεται η ευθύνη όσων σχεδιάζουμε και υπηρετούμε τον πολιτισμό: όχι να αποφασίζουμε τι «πρέπει» να αρέσει στον κόσμο, αλλά να του δίνουμε περισσότερες επιλογές. Να εμπιστευόμαστε το κοινό και να τολμάμε να προτείνουμε κάτι διαφορετικό, χωρίς να θεωρούμε ότι η μαζικότητα απαιτεί εκπτώσεις στην ποιότητα.

Μια γεμάτη πλατεία και μια αξιόλογη πολιτιστική εμπειρία δεν είναι αντίθετοι στόχοι.

Το ίδιο ισχύει και για την παράδοση.

Δεν είναι ένα έτοιμο πακέτο που απλώς επαναλαμβάνουμε. Είναι σχέση με τη μνήμη και ταυτόχρονα ευθύνη απέναντι στο μέλλον. Αυτό που σήμερα επιλέγουμε να αναδείξουμε, αύριο θα αποτελεί μέρος της μνήμης των παιδιών μας.

Γι’ αυτό χρειάζεται να τη σεβόμαστε και να την αναδεικνύουμε χωρίς να την κάνουμε φολκλόρ και να της επιτρέπουμε να συνομιλεί με τη σύγχρονη δημιουργία.

Υπάρχει και μια ακόμη κρίσιμη διάσταση: η συμμετοχή.

Ο άνθρωπος δεν πρέπει να είναι μόνο θεατής του πολιτισμού. Μπορεί και πρέπει να είναι μέρος της δημιουργίας του. Μια κοινότητα που αφηγείται τις ιστορίες της, ένας κάτοικος που μοιράζεται μια μνήμη, ένα παιδί που δημιουργεί, ένας πολιτιστικός σύλλογος που προσφέρει τη γνώση και το αρχείο του, δεν είναι απλώς κοινό. Είναι φορείς και παραγωγοί πολιτισμού.

Αυτή η ενεργός συμμετοχή ήταν μία από τις πιο ουσιαστικές πλευρές του 1ου Φεστιβάλ Νερού Σοφάδων.

Την είδαμε στο Μασχολούρι και στο ποτάμι του Κέδρου, όπου ο φυσικός χώρος έγινε σκηνή και οι άνθρωποι του τόπου έδωσαν στη δράση τη δική τους ταυτότητα. Στην αναβίωση του Καραγκούνικου Γάμου,από το Δασοχώρι, όπου η παράδοση δεν παρουσιάστηκε ως στατική αναπαράσταση, αλλά ξαναζωντάνεψε μέσα από ανθρώπους που τη γνωρίζουν, τη θυμούνται και τη μεταφέρουν.

Και με ιδιαίτερη δύναμη στο μουσικοχορευτικό δρώμενο με τη συμμετοχή των τριών προσφυγικών χωριών, Ανάβρας-Καππαδοκικού-Ν.Ικονίου, όπου η μνήμη της προσφυγιάς μετατράπηκε σε συλλογική καλλιτεχνική δημιουργία. Η συνεργασία των τοπικών φορέων, των πολιτιστικών συλλόγων και των ανθρώπων των τριών κοινοτήτων ήταν πολύτιμη. Δεν ήταν απλώς ένας όρος για να πραγματοποιηθεί η δράση, ήταν η ίδια η ουσία της.

Δεν υπήρχαν απλώς θεατές και συντελεστές αλλά άνθρωποι που έφεραν τη μνήμη, τη μουσική, τα τραγούδια,τις γεύσεις και τις ιστορίες τους και τα ένωσαν σε ένα κοινό καλλιτεχνικό γεγονός. Ίσως γι’ αυτό το αποτέλεσμα ήταν τόσο συγκινητικό: η μνήμη δεν παρουσιάστηκε απλώς, έγινε ζωντανή δημιουργία από τους ίδιους τους ανθρώπους που τη φέρουν.

Αυτός είναι ο πολιτισμός της συμμετοχής που έχει ανάγκη η περιφέρεια: ένας πολιτισμός που δεν αντιμετωπίζει τις τοπικές κοινωνίες ως κοινό προς ψυχαγωγία, αλλά ως πολιτιστικό κεφάλαιο.

Αυτή ήταν και η φιλοσοφία του 1ου Φεστιβάλ Νερού. Ως καλλιτεχνική διευθύντρια, δεν θέλησα να δημιουργήσουμε απλώς μια ακόμη σειρά εκδηλώσεων. Πρόθεσή μας ήταν να δοκιμάσουμε μια διαφορετική πολιτιστική πρόταση, με αφετηρία τον ίδιο τον τόπο.

Το νερό έγινε η αφετηρία μιας διαδρομής που συνέδεσε τοπίο και μνήμη, παράδοση και σύγχρονη δημιουργία, περιβάλλον και πολιτισμό, παλαιότερες γενιές,νέους και παιδιά.

Ο «Δρόμος του Νερού» δεν ήταν απλώς ένας τίτλος. Ήταν η λογική του Φεστιβάλ: να κινηθεί μέσα στο Δήμο Σοφάδων, να συναντήσει τις κοινότητές του και να αναδείξει τις ιστορίες τους.

Γι’ αυτό επιλέξαμε δράσεις που δεν περιορίζονταν στη σκηνή. Τα παιδιά έγιναν παρατηρητές και δημιουργοί, η τοπική μνήμη έγινε υλικό καλλιτεχνικής έκφρασης και οι άνθρωποι του τόπου συμμέτοχοι.

Θέλαμε το Φεστιβάλ να μην παρουσιάζει απλώς τον τόπο, αλλά να τον ενεργοποιεί.

Αυτό θεωρώ μία από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες της πρώτης διοργάνωσης: όχι μόνο οι εκδηλώσεις και η συμμετοχή του κόσμου, αλλά οι συναντήσεις, οι συνεργασίες, οι εμπειρίες και ένα κοινό πολιτιστικό αφήγημα γύρω από το νερό και τον τόπο.

Ένας πολιτιστικός θεσμός, κρίνεται από αυτό που αφήνει μετά. Από τις σχέσεις που δημιουργεί, τις ιδέες που γεννά και τους ανθρώπους που ενεργοποιεί.

Αυτό θα είναι και το στοίχημα του Φεστιβάλ Νερού για το μέλλον: να εξελιχθεί σε έναν ζωντανό, ανοιχτό και συμμετοχικό θεσμό, με καλλιτεχνική απαίτηση, χωρίς εκπτώσεις στην ποιότητα και με σταθερή σχέση με τη μνήμη και τη σύγχρονη δημιουργία.

Γιατί ο πολιτισμός δεν είναι μόνο αυτό που επιλέγουμε να παρουσιάσουμε.

Είναι και αυτό που επιλέγουμε να δημιουργήσουμε μαζί.

Και κάθε τέτοια επιλογή είναι μια πράξη ευθύνης απέναντι στον τόπο, στους ανθρώπους του και στα παιδιά μας.

Γιατί στο τέλος, αυτό που σήμερα επιλέγουμε να ονομάσουμε πολιτισμό, κάποτε θα γίνει η μνήμη και η παράδοση που θα παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.

Γι’ αυτό ο πολιτισμός είναι επιλογή.

Και ακριβώς γι’ αυτό είναι ευθύνη.

Χρυσούλα Κατσαβριά-Σιωροπούλου

Καλλιτεχνική Διευθύντρια Φεστιβάλ Νερού Δήμου Σοφάδων