Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Γ. Σακκάς για τα ενεργειακά ποτά, ύπνο και εφηβική παχυσαρκία

Τα ενεργειακά ποτά παρουσιάζονται συχνά ως μια γρήγορη λύση για περισσότερη ενέργεια, καλύτερη συγκέντρωση ή καλύτερη απόδοση στο διάβασμα και στον αθλητισμό. Ωστόσο, το πραγματικό ερώτημα είναι βαθύτερο: γιατί ένας έφηβος αισθάνεται ότι χρειάζεται ένα διεγερτικό ποτό για να ανταπεξέλθει στην καθημερινότητά του;

Η μελέτη υποστηρίζει ότι τα ενεργειακά ποτά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο ως θέμα ζάχαρης ή καφεΐνης, αλλά και ως πιθανό σημάδι ανεπαρκούς ύπνου και μειωμένης αποκατάστασης. Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονης σωματικής, ορμονικής και πνευματικής ανάπτυξης. Ο ύπνος σε αυτή την ηλικία είναι απαραίτητος για τη μνήμη, τη μάθηση, τη διάθεση, τη ρύθμιση της όρεξης, την αυξητική ορμόνη, την αποκατάσταση του σώματος και τη διάθεση για κίνηση. Όταν ο ύπνος μειώνεται ή διαταράσσεται, διευκρινίζεται, ο έφηβος μπορεί να αισθάνεται κουρασμένος, να αναζητά περισσότερη καφεΐνη, να κινείται λιγότερο, να δυσκολεύεται στη συγκέντρωση και να κάνει πιο εύκολα ανθυγιεινές διατροφικές επιλογές. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: λιγότερος ύπνος, περισσότερη ανάγκη για διέγερση, περισσότερη κόπωση, λιγότερη φυσική δραστηριότητα και πιθανώς μεγαλύτερος κίνδυνος αύξησης βάρους.

Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο καθηγητής του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Δρ. Γεώργιος Κ. Σακκάς εξηγεί με απλό τρόπο γιατί η κατανάλωση ενεργειακών ποτών στους εφήβους πρέπει να μας απασχολήσει όχι μόνο ως διατροφική συνήθεια, αλλά ως ένδειξη ενός ευρύτερου τρόπου ζωής που μπορεί να επηρεάζει τον ύπνο, τη γνωσιακή λειτουργία, τη φυσική δραστηριότητα, την παχυσαρκία και τη συνολική υγεία των παιδιών.

Το βασικό μήνυμα της έρευνας, τονίζει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Σακκάς, είναι ότι μπορεί να είναι ένα σημάδι ότι ένα παιδί δεν κοιμάται αρκετά και προσπαθεί να "λειτουργήσει" με τεχνητή ενέργεια. Αυτό μας ενδιαφέρει, εξηγεί, γιατί ο ύπνος συνδέεται με τη συγκέντρωση, τη διάθεση, την όρεξη, τη σωματική δραστηριότητα και τελικά με τον κίνδυνο αύξησης βάρους.

Στο ερώτημα αν τα ενεργειακά ποτά προκαλούν παχυσαρκία, ο ίδιος τονίζει: «Όχι, αυτό θα ήταν υπερβολικό. Δεν λέμε ότι ένα ενεργειακό ποτό από μόνο του προκαλεί παχυσαρκία. Λέμε ότι μπορεί να είναι μέρος ενός κύκλου: ο έφηβος κοιμάται λίγο, νιώθει κουρασμένος, πίνει ενεργειακό ποτό, η καφεΐνη μπορεί να καθυστερήσει τον ύπνο του, την επόμενη μέρα νιώθει πάλι κουρασμένος και έτσι μειώνεται η διάθεση για σωματική δραστηριότητα και συμμετοχή σε σπορ. Αν αυτό συνδυαστεί με πολλές ώρες οθόνης, κακή διατροφή και ελάχιστο χρόνο για φυσική δραστηριότητα, τότε μπορεί να συμβάλει σε αυξημένο κίνδυνο παχυσαρκίας».

Στη συνέχεια ο κ. Σακκάς μιλώντας αν υπάρχει διαφορά ανάμεσα στα ενεργειακά ποτά με ζάχαρη και στα "zero", τονίζει: «Ναι, αλλά η διαφορά δεν είναι τόσο απλή. Τα ποτά με ζάχαρη προσθέτουν θερμίδες και συχνά συνδέονται με ένα γενικότερο ανθυγιεινό διατροφικό μοτίβο. Τα ποτά χωρίς ζάχαρη αφαιρούν αυτό το άμεσο θερμιδικό φορτίο, αλλά συνήθως εξακολουθούν να περιέχουν καφεΐνη. 'Αρα ένα "zero" ενεργειακό ποτό μπορεί να μην προσθέτει ζάχαρη, αλλά αν καταναλωθεί το απόγευμα ή το βράδυ μπορεί να επηρεάσει τον ύπνο και την επόμενη ημέρα την κόπωση, τη διάθεση και τη συγκέντρωση».

Πώς μπορεί όμως να επηρεαστεί η ικανότητα για σκέψη και η μάθηση ενός εφήβου;

Ο καθηγητής του ΤΕΦΑΑ του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας αναφέρει πως πολλοί έφηβοι πίνουν ενεργειακά ποτά για να μείνουν ξύπνιοι, να διαβάσουν περισσότερο ή να συγκεντρωθούν. Αυτό όμως είναι το παράδοξο: μπορεί να νιώσουν προσωρινά πιο ξύπνιοι, αλλά αν η καφεΐνη χαλάσει τον ύπνο τους, την επόμενη ημέρα μπορεί να έχουν χειρότερη προσοχή, πιο αργή σκέψη, λιγότερη μνήμη εργασίας και δυσκολότερο αυτοέλεγχο. Δεν μιλάμε για "μόνιμη γνωστική έκπτωση" ή κάτι τέτοιο. Μιλάμε για γνωσιακή επιβάρυνση: λιγότερη ικανότητα συγκέντρωσης, χειρότερες αποφάσεις, περισσότερη παρορμητικότητα και δυσκολία να αντισταθούν σε γλυκά, σνακ ή καθιστικές συνήθειες.

Άρα το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι σχολικές επιδόσεις;

Ακριβώς, απαντά ο ίδιος. Ο ύπνος, συνεχίζει, επηρεάζει το σχολείο, αλλά και την καθημερινή αυτορρύθμιση. Ένας κουρασμένος έφηβος μπορεί να δυσκολεύεται να οργανώσει το διάβασμά του, να σηκωθεί να πάει στην προπόνηση, να επιλέξει πιο υγιεινό φαγητό ή να ελέγξει τη χρήση οθόνης. Έτσι η γνωσιακή επίδραση του κακού ύπνου δεν είναι μόνο "διάβασα λιγότερο καλά". Είναι και "δεν μπορώ να διαχειριστώ τόσο καλά τη συμπεριφορά μου μέσα στην ημέρα".

Η έλλειψη ύπνου επηρεάζει την αυξητική ορμόνη; Τι ξέρουμε για αυτό;

«Η αυξητική ορμόνη εκκρίνεται κυρίως κατά τη διάρκεια του βαθιού ύπνου και είναι σημαντική για την ανάπτυξη, την αποκατάσταση των ιστών, τη μυϊκή προσαρμογή και γενικά την αναβολική λειτουργία του οργανισμού. Πρέπει όμως να είμαστε προσεκτικοί: δεν έχουμε αποδείξει ότι τα ενεργειακά ποτά μειώνουν άμεσα την αυξητική ορμόνη στους εφήβους. Αυτό που λέμε είναι πιο ισορροπημένο: όταν ο ύπνος είναι συστηματικά λίγος ή κακής ποιότητας, ο οργανισμός χάνει μέρος του χρόνου που χρειάζεται για βιολογική αποκατάσταση. Αυτό μπορεί να έχει σημασία για την ανάπτυξη, τη φυσική κατάσταση και τη σύσταση σώματος». Ο ίδιος δεν παραλείπει να αναφερθεί γιατί είναι τόσο σημαντικός ο ύπνος στην εφηβεία…

« Η εφηβεία είναι περίοδος ανάπτυξης, μάθησης και έντονων αλλαγών. Ο έφηβος χρειάζεται επαρκή ύπνο για να συγκεντρώνεται, να θυμάται καλύτερα, να ρυθμίζει τη διάθεσή του και να έχει ενέργεια για κίνηση. Όταν ο ύπνος είναι λίγος ή ακανόνιστος, μπορεί να αυξηθεί η κόπωση, η επιθυμία για γλυκά ή εύκολες θερμίδες και η καθιστική συμπεριφορά. Γι' αυτό η παχυσαρκία στην εφηβεία δεν είναι μόνο θέμα θερμίδων. Είναι και θέμα ύπνου, αποκατάστασης και καθημερινών συνηθειών».

Τι πρέπει ωστόσο να ρωτούν οι γονείς ή οι παιδίατροι;

Σύμφωνα με τον ερευνητή, δεν αρκεί να ρωτήσουμε "πίνεις ενεργειακά ποτά;". Πρέπει να ρωτήσουμε πότε τα πίνει, πόσο συχνά, ποια ποσότητα, για ποιο λόγο και αν τα χρησιμοποιεί επειδή νιώθει κουρασμένος. Εξίσου σημαντικό είναι να ρωτήσουμε τι ώρα κοιμάται, αν ξυπνά ξεκούραστος, πόση ώρα περνά σε οθόνες το βράδυ και αν νιώθει αρκετή ενέργεια για φυσική δραστηριότητα. Αν υπάρχουν παχυσαρκία, διαταραχές ύπνου, μαθησιακές δυσκολίες ή συμπτώματα διάσπασης προσοχής, τότε η αξιολόγηση πρέπει να είναι ακόμη πιο προσεκτική.

Για να καταλήξει τονίζοντας:

«Η λύση δεν είναι μόνο η απαγόρευση. Χρειάζεται συνδυασμός: λιγότερη καφεΐνη, ειδικά το απόγευμα και το βράδυ, καλύτερες συνήθειες ύπνου, περιορισμός οθονών πριν τον ύπνο, υποστήριξη της φυσικής δραστηριότητας και ενημέρωση στο σχολείο και στην οικογένεια. Το ερώτημα δεν είναι μόνο τι πίνει ένας έφηβος. Είναι γιατί νιώθει ότι χρειάζεται ένα διεγερτικό για να αντέξει την ημέρα. Αν απαντήσουμε σε αυτό, τότε μπορούμε να βοηθήσουμε ουσιαστικά».

Αποστόλης Ζώης - ΑΠΕ-ΜΠΕ