Κων. Ζαγανάς: "Η παιδαγωγική, κοινωνική και πολιτική διάσταση του εορτασμού της 28ης Οκτωβρίου: εθνική συνείδηση, ιστορική μνήμη και πραγματικός πατριωτισμός"

Συνδέεται με την άρνηση της Ελλάδας να αποδεχθεί το ιταλικό φασιστικό τελεσίγραφο, με την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου και με την απόφαση μιας κοινωνίας να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία, την εδαφική ακεραιότητα και την πολιτική της αυτονομία απέναντι σε μια στρατιωτική και φασιστική  επίθεση. Ωστόσο, η σημασία της επετείου δεν εξαντλείται στην αναπαράσταση ενός ηρωικού ιστορικού γεγονότος. Αναδεικνύεται κυρίως μέσα από τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία επιλέγει να θυμάται το παρελθόν, να το ερμηνεύει και να το μεταδίδει στις νεότερες γενιές.

Ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου διαθέτει πολλαπλές διαστάσεις: παιδαγωγική, επειδή συμβάλλει στην ιστορική γνώση και στη διαμόρφωση αξιών· κοινωνική, επειδή ενισχύει τους δεσμούς συλλογικής ταυτότητας και αλληλεγγύης· και πολιτική, επειδή συνδέεται με την έννοια της εθνικής ανεξαρτησίας, της δημοκρατίας και της ευθύνης των πολιτών απέναντι στην πολιτεία. Ταυτόχρονα, θέτει κρίσιμα ερωτήματα: Πώς πρέπει να οργανώνονται οι επετειακές εκδηλώσεις; Ποια είναι η σχέση εθνικής συνείδησης και ιστορικής μνήμης; Πώς διακρίνεται ο πραγματικός πατριωτισμός από τον εθνικισμό; Και γιατί η Ελλάδα τιμά ως εθνική επέτειο την έναρξη του πολέμου και όχι την απελευθέρωση από τη γερμανική κατοχή;

Η εξέταση αυτών των ερωτημάτων προϋποθέτει σαφή διάκριση των εννοιών και κριτική προσέγγιση της ιστορίας, ώστε η επέτειος να μην περιορίζεται σε μια τυπική τελετουργία, αλλά να αποτελεί ουσιαστική ευκαιρία ιστορικής αυτογνωσίας και δημοκρατικής αγωγής.

Πριν αναλυθούν οι διαστάσεις του εορτασμού, είναι απαραίτητο να διευκρινιστούν ορισμένες έννοιες που συχνά χρησιμοποιούνται ως συνώνυμες, ενώ έχουν διαφορετικό περιεχόμενο.

Εθνική συνείδηση είναι η επίγνωση της συμμετοχής ενός ατόμου σε μια ιστορικά διαμορφωμένη εθνική κοινότητα, με κοινές αναφορές στη γλώσσα, στον πολιτισμό, στην ιστορική εμπειρία και στους θεσμούς, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα τα μέλη της έχουν την ίδια καταγωγή, τις ίδιες πεποιθήσεις ή την ίδια ερμηνεία του παρελθόντος. Η εθνική συνείδηση μπορεί να λειτουργεί ως πηγή αλληλεγγύης και συλλογικής ευθύνης, εφόσον δεν μετατρέπεται σε μέσο αποκλεισμού όσων θεωρούνται διαφορετικοί.

Ιστορική μνήμη είναι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία διατηρεί, επιλέγει, αναπαριστά και ερμηνεύει γεγονότα του παρελθόντος. Δεν ταυτίζεται με την ιστορική επιστήμη. Η ιστορική έρευνα στηρίζεται σε πηγές, τεκμήρια, διασταύρωση πληροφοριών και κριτική αξιολόγηση, ενώ η συλλογική μνήμη επηρεάζεται και από οικογενειακές αφηγήσεις, σχολικές γιορτές, δημόσιες τελετές, μνημεία και πολιτικές επιλογές. Οι δύο διαστάσεις είναι αλληλένδετες, αλλά δεν ταυτίζονται: η ιστορική γνώση οφείλει να ελέγχει, να εμπλουτίζει και, όταν χρειάζεται, να αναθεωρεί τις καθιερωμένες αναπαραστάσεις του παρελθόντος.

Πατριωτισμός είναι το ενδιαφέρον, η υπευθυνότητα και η έμπρακτη προσφορά προς την πατρίδα και τους ανθρώπους που συγκροτούν την κοινωνία της. Δεν περιορίζεται στην τιμή των προγόνων ή στην υπερηφάνεια για ιστορικά επιτεύγματα. Εκδηλώνεται και στην προστασία της ελευθερίας, στην υπεράσπιση της δημοκρατίας, στον σεβασμό των δικαιωμάτων, στην κοινωνική δικαιοσύνη και στην ανάληψη ευθύνης για το κοινό καλό.

Εθνικισμός, αντίθετα, είναι ένας ευρύτερος όρος για ιδεολογίες και πολιτικές αντιλήψεις που αποδίδουν ιδιαίτερη προτεραιότητα στο έθνος. Σε ορισμένες εκδοχές του συνδέεται με την αξίωση εθνικής κυριαρχίας, ενώ στις αποκλειστικές ή επιθετικές μορφές του προβάλλει την ανωτερότητα ενός έθνους, υποτιμά άλλους λαούς ή δικαιολογεί τον αποκλεισμό τους. Συνεπώς, δεν είναι ορθό να ταυτίζεται κάθε εθνικό συναίσθημα με τον εθνικισμό. Η κρίσιμη διάκριση αφορά τον σεβασμό της ισοτιμίας των λαών και των δικαιωμάτων όλων των ανθρώπων.

Τέλος, εθνική επέτειος είναι μια θεσμοθετημένη ημέρα δημόσιας μνήμης, κατά την οποία μια πολιτική κοινότητα επιλέγει να αναδείξει συγκεκριμένα γεγονότα και αξίες που θεωρεί καθοριστικά για την ιστορική της πορεία. Η επιλογή της ημερομηνίας δεν αποτελεί απλή καταγραφή ενός γεγονότος, αλλά συνδέεται και με τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία επιθυμεί να αφηγείται την ιστορία της. Οι εθνικές επέτειοι λειτουργούν ως στιγμές συλλογικής αναφοράς. Συγκεντρώνουν την κοινότητα γύρω από γεγονότα που θεωρούνται καθοριστικά για την ιστορική της διαδρομή και δημιουργούν έναν κοινό χώρο μνήμης.

Η παιδαγωγική αξία της επετείου εξαρτάται, σε μεγάλο βαθμό, από το είδος των εκδηλώσεων που επιλέγονται. Μια σχολική γιορτή μπορεί να μεταδώσει συγκίνηση, αλλά δεν εξασφαλίζει από μόνη της ουσιαστική ιστορική κατανόηση. Αντίθετα, μια καλά σχεδιασμένη εκπαιδευτική διαδικασία επιτρέπει στους μαθητές να αναζητήσουν τα αίτια των γεγονότων, να κατανοήσουν τα διλήμματα της εποχής και να διακρίνουν τα τεκμηριωμένα ιστορικά στοιχεία από τις μεταγενέστερες ερμηνείες. Η εκπαιδευτική διαδικασία οφείλει να τους βοηθά να αναπτύσσουν ιστορική σκέψη, να αξιολογούν τεκμήρια, να κατανοούν τις διαφορετικές ανθρώπινες εμπειρίες και να συνδέουν τα ιστορικά γεγονότα με θεμελιώδεις αξίες, όπως η ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η ειρήνη.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανάδειξη της συλλογικής προσπάθειας κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η ιστορική εμπειρία του 1940 δεν αφορά αποκλειστικά τους στρατιώτες που πολέμησαν στο μέτωπο. Αφορά επίσης τις οικογένειες που στήριξαν τους μαχητές, τους ανθρώπους που αντιμετώπισαν τις στερήσεις, τις γυναίκες που συνέβαλαν στην υποστήριξη του αγώνα, τους αμάχους που υπέστησαν τις συνέπειες των συγκρούσεων και, στη συνέχεια, όσους συμμετείχαν στην Αντίσταση κατά της Κατοχής.

Η διεύρυνση του ιστορικού αφηγήματος αναδεικνύει την αλληλεγγύη ως ουσιώδες στοιχείο της κοινωνικής αντοχής σε περιόδους κρίσης. Έτσι, η επέτειος μπορεί να συνδεθεί με σύγχρονες κοινωνικές πρακτικές: την υποστήριξη των ευάλωτων ομάδων, τον εθελοντισμό, την προστασία των δικαιωμάτων και την ενεργό συμμετοχή στα κοινά.

Η 28η Οκτωβρίου έχει σαφή πολιτική διάσταση, καθώς συνδέεται με την άρνηση αποδοχής ενός τελεσιγράφου που έθετε σε κίνδυνο την εθνική ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της χώρας. Το γεγονός αναδεικνύει τη σημασία της πολιτικής κυριαρχίας, δηλαδή της δυνατότητας μιας χώρας να αποφασίζει για τις υποθέσεις της χωρίς να υποτάσσεται στη στρατιωτική επιβολή μιας άλλης δύναμης.

Η επέτειος, όμως, δεν μπορεί να εξετάζεται αποκομμένα από το πολιτικό καθεστώς της Ελλάδας το 1940. Η χώρα βρισκόταν υπό τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου, που είχε εγκαθιδρυθεί το 1936 υπό τον Ιωάννη Μεταξά. Επομένως, η Εθνική Αντίσταση απέναντι στην εξωτερική επίθεση δεν πρέπει να συγχέεται με την υπεράσπιση όλων των χαρακτηριστικών του τότε εσωτερικού πολιτικού συστήματος. Ένας λαός μπορεί να υπερασπίζεται την πατρίδα του απέναντι σε έναν εισβολέα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αποδέχεται ή εγκρίνει το αυταρχικό καθεστώς που κυβερνά τη χώρα του.

Η διάκριση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη δημοκρατική παιδεία. Διδάσκει ότι η εθνική ανεξαρτησία και η εσωτερική ελευθερία αποτελούν διακριτές, αλλά αλληλένδετες αξίες. Η υπεράσπιση της χώρας απέναντι σε μια εξωτερική απειλή δεν καταργεί την ανάγκη κριτικής εξέτασης των εσωτερικών θεσμών, ούτε αναστέλλει την απαίτηση για δημοκρατία, πολιτικά δικαιώματα και λογοδοσία της εξουσίας.

Επιπλέον, η πολιτική διάσταση της επετείου συνδέεται με την έννοια του ενεργού πολίτη. Η αγάπη για την πατρίδα δεν εκφράζεται αποκλειστικά μέσα από στρατιωτικές παρελάσεις και επίσημες τελετές, αλλά και μέσα από την υπεράσπιση των δημοκρατικών θεσμών, την τήρηση των νόμων, την καταπολέμηση της διαφθοράς, τον σεβασμό των δικαιωμάτων και τη συμμετοχή στη δημόσια ζωή.

Η επέτειος μπορεί, συνεπώς, να αποτελέσει αφετηρία προβληματισμού για τη σχέση πατρίδας και πολιτικής εξουσίας. Η πατρίδα δεν ταυτίζεται με μια κυβέρνηση, ένα κόμμα ή έναν συγκεκριμένο πολιτικό ηγέτη. Είναι μια ιστορική και πολιτική κοινότητα της οποίας η ευημερία προϋποθέτει θεσμούς που υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον και πολίτες που συμμετέχουν υπεύθυνα στη λειτουργία τους.

Ο πατριωτισμός εκφράζεται στην πράξη μέσα από την προστασία της δημοκρατίας, την προάσπιση της εθνικής ανεξαρτησίας, τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τη φροντίδα για τη δημόσια παιδεία, τον πολιτισμό και το φυσικό περιβάλλον. Εκδηλώνεται, επίσης, στην προσπάθεια περιορισμού των κοινωνικών ανισοτήτων, στην καταπολέμηση της διαφθοράς και στην υπεύθυνη συμμετοχή των πολιτών στη δημόσια ζωή.

Παράλληλα, ο πατριωτισμός δεν αντιτίθεται στον σεβασμό προς τους άλλους λαούς. Η αναγνώριση της ιστορικής εμπειρίας του ελληνικού λαού δεν συνεπάγεται την υποτίμηση των θυσιών άλλων κοινωνιών ούτε την άρνηση των δικών τους ιστορικών τραυμάτων. Αντίθετα, η γνώση των συνεπειών του φασισμού, του ναζισμού και του πολέμου μπορεί να ενισχύσει την κατανόηση της κοινής ανθρώπινης ανάγκης για ειρήνη και ελευθερία.

Η διάκριση ανάμεσα στον πατριωτισμό και στον αποκλειστικό εθνικισμό είναι εδώ καθοριστική. Ο πατριωτισμός μπορεί να συνδυάζεται με την κριτική προς την πολιτική εξουσία, την αναγνώριση των ιστορικών λαθών και την αναζήτηση της αλήθειας. Η κριτική δεν συνιστά κατ’ ανάγκην έλλειψη αγάπης προς την πατρίδα. Αντιθέτως, μπορεί να αποτελεί έκφραση ενδιαφέροντος για τη βελτίωση της κοινωνίας και την προστασία των δημοκρατικών θεσμών της.

Ο εορτασμός της 28ης Οκτωβρίου 1940 αποτελεί μια σύνθετη διαδικασία ιστορικής μνήμης, κοινωνικής συνοχής και πολιτικής αγωγής. Η σημασία του δεν περιορίζεται στην ανάμνηση της άρνησης του ιταλικού τελεσιγράφου, αλλά επεκτείνεται στον τρόπο με τον οποίο η ελληνική κοινωνία ερμηνεύει το παρελθόν της και διαμορφώνει τις αξίες που επιθυμεί να μεταδώσει στις επόμενες γενιές.

Η επιλογή της 28ης Οκτωβρίου, αντί μιας ημερομηνίας απελευθέρωσης δεν καθιστά λιγότερο σημαντική την απελευθέρωση ούτε την Εθνική Αντίσταση. Αντίθετα, αναδεικνύει την ανάγκη μιας ευρύτερης ιστορικής αφήγησης που να περιλαμβάνει ολόκληρη την περίοδο 1940-1944 και τις σύνθετες συνέπειές της.

Τελικά, η αξία μιας εθνικής επετείου δεν κρίνεται από τη διάρκεια των τελετών, την επισημότητα των παρελάσεων ή την ένταση της συγκίνησης. Κρίνεται κυρίως από το αν η κοινωνία κατορθώνει να μετατρέψει τη μνήμη σε γνώση, τη γνώση σε κρίση και την κρίση σε υπεύθυνη δράση. Ο πραγματικός πατριωτισμός δεν εξαντλείται στην τιμή προς τους προγόνους, αλλά εκφράζεται στη διαρκή προσπάθεια να οικοδομηθεί μια ελεύθερη, δημοκρατική, δίκαιη και ειρηνική κοινωνία. Μόνο τότε το ιστορικό «ΟΧΙ» παύει να αποτελεί ένα σύνθημα του παρελθόντος και γίνεται ζωντανή υπενθύμιση της ευθύνης κάθε γενιάς απέναντι στην ελευθερία και στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.

Κωνσταντίνος Ζαγανάς

Δάσκαλος