Γιάννης Γκάτζικος: Η βασιλόπιτα και άλλα έθιμα της Πρωτοχρονιάς ^Κύριο

Άγιος Βασίλης έρχεται, Γενάρης ξημερώνει.

- Βασίλη μ’ πούθεν έρχεσαι και πούθε κατεβαίνεις.

- Από τα ξένα έρχομαι και στα δικά μου πάω.

- Αν έρχεσαι απ’ την ξενητειά, πες μας ένα τραγούδι.

- Τραγούδια εγώ δεν έμαθα, τραγούδια εγώ δεν λέω.

- Αν είσαι και γραμματικός πες μας την Αλφαβήτα.

Στην πατερίτσα ακούμπησε να πει την Αλφαβήτα κι η πατερίτσα ήταν ξερή μ’ απόλαε κλωνάρια κλωνάρια χρυσοκλώναρα και χρυσοκεντημένα…

Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, τελευταία μέρα του παλιού χρόνου που φεύγει, μικρά και μεγαλύτερα αγόρια στα καραγκουνοχώρια της Θεσσαλίας έπαιρναν τους δρόμους τραγουδώντας τον Άη Βασίλη, τα κάλαντα της Πρωτοχρονιάς, από σπίτι σε σπίτι, ευχόμενοι στους νοικοκυραίους την καλή χρονιά, αλλά και στον καθένα της οικογένειας έδιναν ξεχωριστά μια ευχή, με όλο το σεβασμό και τη μεγαλοπρέπεια που ταιριάζει σ’ αυτήν την άγια ημέρα!

(Τα παραπάνω κάλαντα είναι μια παραλλαγή από τα πρωτοχρονιάτικα κάλαντα των καραγκούνηδων).
Και οι νοικοκυρές τούς έδιναν φιλοδωρήματα και κεράσματα, όπως ξερά σύκα, σταφίδες, καραμέλες, αυγά, ενώ σπάνια έδιναν χρήματα τα παλιότερα χρόνια…

Η Βασιλόπιτα

Η Πρωτοχρονιά ήταν πλούσια σε έθιμα στους καραγκούνηδες της Θεσσαλίας αλλά και σε όλες τις φυλές των Ελλήνων.

Βασικό έθιμο της Πρωτοχρονιάς ήταν η Βασιλόπιτα που διατηρείται ακόμα μέχρι σήμερα, που (είτε την φτιάχνουν στους φούρνους και τα ζαχαροπλαστεία είτε η νοικοικυρά στο σπίτι) είναι αρκετά απλουστευμένη σε σχέση με τα παλιότερα χρόνια, που εμείς οι μεγαλύτεροι την έχουμε ζήσει ως παιδιά και θυμόμαστε τις περίτεχνες «βασιλουκλούρις» (έτσι έλεγαν τότε τις βασιλόπιτες οι καραγκούνηδες, «βασιλοκουλούρες» δηλαδή) που έφτιαχναν οι καραγκούνες μάνες και γιαγιάδες μας, βάζοντας όλη την τέχνη τους, ενώ μέσα τοποθετούσαν εκτός από το τυχερό νόμισμα (φλουρί) και διάφορα άλλα «σημάδια».

Πώς προήλθε, όμως, και πού έχει τη ρίζα του το έθιμο της βασιλόπιτας;

Μια παράδοση αποδίδει την καθιέρωση της πίτας στην επινοητικότητα του Μεγάλου Βασιλείου.

Εκείνη την εποχή, ο σκληρός έπαρχος της Καππαδοκίας είχε άγριες διαθέσεις εναντίον των χριστιανών της περιοχής και ξεκίνησε εκστρατεία προς την Καισάρεια.

Τότε, ο μητροπολίτης Καισάρειας Βασίλειος, ζήτησε από τους πιστούς να συγκεντρώσουν όλα τα κοσμήματα που είχαν στην κατοχή τους και μαζί με ομάδα χριστιανών πήγε να υποδεχτεί τον άρχοντα, ο οποίος όμως μόλις είδε την ειρηνική και με δώρα υποδοχή που του επιφύλαξαν, τους καλοδέχτηκε και αρνήθηκε να παραλάβει την πολύτιμη προσφορά.

Έτσι, τα κοσμήματα έπρεπε να επιστραφούν στους ιδιοκτήτες τους. Αλλά πώς θα αναγνωρίζονταν και πώς θα έπαιρνε ο καθένας το δικό του κόσμημα;

Τότε ο Μέγας Βασίλειος βρήκε τη λύση: Παρήγγειλε να ετοιμαστούν τόσες πίτες όσοι ήταν και οι δωρητές και έβαλε στην καθεμιά και από ένα κόσμημα. Στη συνέχεια, οι πίτες αυτές μοιράστηκαν σε όλους, χωρίς να γνωρίζει ο καθένας τι κόσμημα είχε μέσα…

Σύμφωνα με τον θρύλο, ο καθένας στην πίτα που τού έλαχε βρήκε ό,τι είχε δώσει ως προσφορά! Έτσι, λένε, πως γεννήθηκε και καθιερώθηκε το έθιμο της Βασιλόπιτας, που κόβεται στο τραπέζι της Πρωτοχρονιάς.

Όπως είπαμε και πιο πριν, στη βασιλόπιτα, το καθιερωμένο παντού, είναι να «κρύβουν» μέσα ένα νόμισμα (φλουρί) για τον τυχερό, ενώ παλιότερα και ανάλογα με την περιοχή, έβαζαν μέσα ένα κλαδάκι ελιάς ή αμπελιού, ένα άχυρο, ένα σπυρί καλαμπόκι, ή κάποιο άλλο πολύ μικρό αντικείμενο («σημάδι») που σχετίζονταν με την οικογένεια και την περιοχή που διαβιούσε.

Σε όποιον λάχαινε να έχει στο κομμάτι του από την βασιλόπιτα κάποιο από τα αντικείμενα, έλεγαν οι παππούδες: «ααα, ισύ θα πάρ’ς του σπίτ’ι, ισύ τ’ αμπέλ’ι, ισύ του χουράφ’ι, ισύ τα πρόβατα, ισύ τα βόδια, ισύ τ’ άλουγα…», κ.λπ.

--- Στα καραγκουνοχώρια, τις πίτες τις Πρωτοχρονιάς, συνήθως τις έφτιαχναν σαν μπουγάτσες μεγάλες όσο το ταψί, με ζυμάρι κουλουρένιο και τις στόλιζαν από πάνω (όπως το χριστόψωμο) με σχέδια ζυμαρένια που παρίσταναν το μανδρί με τα πρόβατα, ένα σταυρό, ένα αμπέλι, μια καλύβα, κ.λπ. Αυτές ήταν οι «βασιλοκ’λούρις» (βασιλοκουλούρες).

--- Όμως, κάποιες φορές θυμάμαι, τις έφτιαχναν κανονικές πίτες με φύλλα και γέμιση, κάτι σαν ριζόπιτες με ζάχαρη, κανέλα, σταφίδες και καρύδια. Αυτές άκουγα να τις λένε «βασιλόπ’τις» (βασιλόπιτες).

Η κοπή της βασιλόπιτας (ή βασιλοκουλούρας), γινόταν από τον «αφέντη του σπιτιού», τον νοικοκύρη. Κάθονταν όλοι γύρω από το τραπέζι, έμπαινε το ταψί στο κέντρο του τραπεζιού και ο νοικοκύρης το γυρνούσε μερικές στροφές για να καθίσει σε τυχαία θέση. Ύστερα, σταύρωνε την πίτα (ή κουλούρα) και στη συνέχεια έκοβε το πρώτο κομμάτι για το Χριστό, το δεύτερο για το σπίτι, το τρίτο για τα ζώα και στη συνέχεια για κάθε μέλος της οικογένειας, κρατώντας συγκεκριμένη σειρά από τον παππού και τη γιαγιά μέχρι το μικρότερο παιδί.

Αν είχαν πρόβατα, έφτιαχναν ξεχωριστή πίτα για το τσομπάνο ή τους τσομπάνους και τα ζώα.

Σήμερα, η παρασκευή και η όψη της βασιλόπιτας έχει απλουστευτεί, μοιάζει σαν κέικ συνήθως, ενώ τα σχέδια της κουλούρας έχουν αντικατασταθεί με ένα σαχαρο-σοκολατένιο «καλή χρονιά» και τον αριθμό του νέου έτους. Από τα παλιά σημάδια, έμεινε μόνο το τυχερό «φλουρί» να θυμίζει την παλιά παραδοσιακή βασιλόπιτα και τη σχέση της με την τύχη που έφερνε στην οικογένεια, την ευτυχία και την υγεία των μελών της, καθώς και την καλοχρονιά στα σπαρτά και στα ζωντανά, για καλά μπερεκέτια!!

Άλλα έθιμα της Πρωτοχρονιάς

Υπήρχαν και άλλα έθιμα της πρώτης μέρας του χρόνου, κάποια από τα οποία ακόμα και σήμερα τηρούνται:

--- Το ποδαρικό, αφορά αυτόν που θα μπει πρώτος στο σπίτι την ημέρα της Πρωτοχρονιάς. Κατά τη λαϊκή δοξασία έχει μεγάλη σημασία αυτός που θα πρωτομπεί στο σπίτι τη μέρα αυτή να είναι καλοπόδαρος. Πολλές φορές βάζουν σ’ αυτό το ρόλο ένα μικρό παιδί, ή κάποιον που θεωρούν ότι είναι τυχερός («γουρλής») από την οικογένεια… Και αυτό γίνεται με συγκεκριμένη διαδικασία, διαφορετική σε κάθε περιοχή. Και πάντα «με το δεξί» μπαίνει ο καλοπόδαρος!

--- Το ρόδι θεωρείται τυχερός καρπός. Όταν αλλάξει η χρονιά ο νοικοκύρης του σπιτιού πετάει μπρος στο κατώφλι με δύναμη ένα ρόδι. Όσο πιο πολλά σπόρια ροδιού σκορπίσουν στο πάτωμα τόση μεγαλύτερη θα είναι η καλοτυχία κι η αφθονία τη νέα χρονιά!

--- Τα «γούρια» σήμερα, που αγοράζονται ευρέως και χαρίζονται σε φίλους και γνωστούς, είναι πολύ παλιό έθιμο που έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Τα μαζικής παραγωγής σημερινά γούρια, αποτελούν το ελάχιστο δώρο που μπορεί να προσφέρει κάποιος για καλή τύχη.

--- Χαρακτηριστικό της Πρωτοχρονιάς είναι επίσης, το προμάντεμα του μέλλοντος και ο επηρεασμός του. Με διάφορες μαγικές πράξεις και συμβολικές ενέργειες, ο άνθρωπος προσπαθούσε να μαντέψει το μέλλον και να το επηρεάσει θετικά, εξασφαλίζοντας καλή σοδειά και υγεία για τα μέλη της οικογένειας, τα ζωντανά και τα σπαρτά του.

--- Επίσης, η μέρα της Πρωτοχρονιάς συνδέεται και με διάφορες προλήψεις και δεισιδαιμονίες, που δημιουργήθηκαν από τους μεταφυσικούς φόβους των ανθρώπων. Ίχνη τέτοιων προλήψεων συναντούμε και σήμερα σε κάποιες πιο κλειστές κοινωνίες στη ελληνική επαρχία.

--- Σε πολλά μέρη την ημέρα της Πρωτοχρονιάς κάνουν μνημόσυνα ή άλλες προσφορές για να τιμήσουν τους νεκρούς, ενώ σε άλλες περιοχές συνηθίζουν το «τάισμα της βρύσης», με τις νοικοκυρές να πάνε το πρωί του Άη Βασιλειού στη βρύση και να αφήνουν ένα κομμάτι πίτα αλειμμένο με μέλι για να είναι και το σπίτι τους γλυκασμένο όλο τον χρόνο, ενώ αλλού τα κορίτσια αξημέρωτα πήγαιναν στη βρύση και έπαιρναν το πρώτο νερό του χρόνου «φιλεύοντας» τη βρύση με διάφορα καλούδια του σπιτιού.

--- Στην ελληνική παράδοση, συναντάμε την βαθιά ριζωμένη πίστη στους ανθρώπους, πως ο Αη Βασίλης επισκέπτεται την νύχτα τα σπίτια τους. Σε κάποια μέρη μάλιστα κατεβαίνει από την καμινάδα (όπως κάνει και ο ψεύτικος γέρων ΑηΒασίλης με τα κόκκινα, ο ερχόμενος με τους ταράνδους από τη Λαπωνία). Γι’ αυτό και το τραπέζι των σπιτιών μένει στρωμένο όλη τη νύχτα της παραμονής του Αη Βασιλειού, για να φιλευτεί και ο ίδιος ο Άγιος, μητροπολίτης Καισάρειας, ο Βασίλειος ο Μέγας Πατέρας της Χριστιανοσύνης και των ελληνικών παραδόσεων!!

Γιάννης Γκάτζικος

Δημοσιογράφος – Μέλος της ΕΣΗΕΑ

Ερευνητής τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας