Γιάννης Γκάτζικος: Τα Θεοφάνια στην ελληνική λαϊκή παράδοση ^Κύριο

Χθες, ο παπάς -σύμφωνα με τις θρησκευτικές και λαϊκές μας παραδόσεις- «με την αγιαστούρα του και με τη μαγκούρα του», γύρισε σε όλα τα σπίτια και «έριξε αγιασμό» σε ανθρώπους και ζώα, διώχνοντας τα κακά πνεύματα που καθ’ όλο το Δωδεκαήμερο κυκλοφορούσαν πάνω στη γη, ανάμεσά μας.

Οι καλικάντζαροι και όλα τα δαιμόνια, γύρισαν στα έγκατα της γης όπου και θα παραμείνουν όλη τη χρονιά, όπως θέλουν οι θρύλοι οι παραδόσεις των Ελλήνων. Και τα ρουγκατσάρια, οι μεταμφιεσμένοι με τις προβιές και τα κουδούνια, βοήθησαν σ’ αυτό, αφήνοντας και οι ίδιοι την ημέρα «του σταυρού» τους δρόμους και τις ρούγες, μέχρι την επόμενη Πρωτοχρονιά…Θεοφάνια σήμερα, 6 Ιανουαρίου. Το όνομα της εορτής των Θεοφανίων προκύπτειαπό τη φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας, που σύμφωνα με τις Γραφές συνέβη αυτή τη μεγάλη ημέρα, κατά τη Βάπτιση του Ιησού στον Ιορδάνη ποταμό:

Ο Πατήρ ακούσθηκε εξ ουρανού, το δε Αγιον Πνεύμα «εν είδει περιστεράς» εμφανίστηκε επί της κεφαλής του βαπτιζόμενου Ιησού!

Η Ορθοδοξία και οι Ελληνες, γιορτάζουν τα Θεοφάνια με τον καθαγιασμό των υδάτων (των πηγών, των ποταμών, των λιμνών και της θάλασσας), αποσκοπώντας στον καθαρμό τους και συμβολικά στον εξαγνισμό της ψυχής των ανθρώπων.

Ο καθαρμός των υδάτων που επιχειρούν οι χριστιανοί στα Θεοφάνια, στηρίζεται στην προαιώνια πρακτική του δαμασμού των υδάτων διά της μετατροπής τους από βλαβερά σε ωφέλιμα και από κοινά σε θεραπευτικά.

Το νερό ως μέσο καθαρμού διαχρονικάΤο νερό προσφέρει τη ζωή και είναι το κυρίαρχο συστατικό του κόσμου.

Είμαστε φτιαγμένοι οι ίδιοι από νερό γι’ αυτό και είναι ιερό και πολύτιμο, αφού μας καθορίζει βιολογικά, οικονομικά, κοινωνικά, θρησκευτικά, τελετουργικά και εθνολογικά.

«Σε άγνωστες και πολύ μακρινές εποχές, το ύδωρ ήταν Επιφανεία των Θεών, μέσο επικοινωνίας με ουρανό και γη, διάμεσο για τα υποκείμενα και τα υπερκείμενα, είτε ως χρυσός και γονιμοποιός υετός του Δία, είτε ως ποταμός που οδηγεί στα έγκατα του Πλούτωνα. Λάλον ύδωρ της μαντείας, ύδωρ της Λησμονιάς και της Μνημοσύνης στο υπερπέραν, ηγιασμένον ύδωρ σε ιεροπραξίες παγανιστικές και χριστιανικές, θεραπευτικό ύδωρ των αρχαίων ελληνικών Ασκληπιείων και των ορθόδοξων αγιασμάτων», γράφει ο Δρ Σταύρος Οικονομίδης, καθηγητής Ελληνικής Αρχαιολογίας σε πανεπιστήμιο των ΗΠΑ, σημειώνοντας επίσης:

«Το νερό ως εμβάπτιση και ραντισμός καθιερώνεται στον Χριστιανισμό πριν καν αυτός γίνει οργανωμένη θρησκεία.

Ο γεωγραφικός και συμβολικός Ιορδάνης δέχεται στα νερά του, αρχικά, τον Ιωάννη Βαπτιστή που καθαρίζει όσους αισθάνονται την ανάγκη να απολυτρωθούν από τα βάρη των πράξεών τους.

Στη συνέχεια εμφανίζεται ο Ιησούς, ο οποίος βαπτίζεται ο ίδιος μέσα στα νερά του Ιορδάνη και έτσι ξεκινά η παράδοση της Βάπτισης σε όσους αρχίζουν να ακολουθούν μια νέα πίστη, ενώ αργότερα, η Βάπτιση αποτελεί μυστήριο μέγα, θεωρούμενο προϋπόθεση και εκκίνηση στη ζωή κάθε Χριστιανού.

Είναι αυτή η ιεροπραξία που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο στα νερά της ανοιχτής θάλασσας ή σε δεξαμενές, ποτάμια και λίμνες, η οποία ονομάζεται Επιφάνεια, γνωστότερη και λιγότερη ορθή ως Θεοφάνεια, που συμβαίνει στην αρχή του έτους προς ευλογία υδάτων και μέσω αυτών, των πιστών.

Δεν είναι ύδωρ κοινό αλλά Αφθαρτο, Ασηπτο, Αμετάβλητο και Αναλλοίωτο, έχοντας υποστεί μετάλλαξη και μεταβολή μέσω της ιεροπραξίας της εμβάπτισης του Σταυρού.

Πιστοί που έχουν κάνει τάμα ή έχουν επιλεγεί για πολλούς λόγους από τους ιερείς βουτούν τελετουργικά στα κρύα νερά του Ιανουαρίου για να πιάσουν τον Σταυρό και να τον επαναφέρουν στην επιφάνεια της θάλασσας και στους ιερείς που χοροστατούν στο Μυστήριο.

Οι βουτηχτές των Επιφανίων αποτελούν τον πιο πρόσφατο, ιστορικά, κρίκο σε μια μακρά αλυσίδα τελετουργιών που σχετίζονται με τα καθαγιασμένα ύδατα, τον καθαρμό δια της ψυχρολουσίας, την καθιέρωση ανθρώπων που επιδιώκουν την ευλογία, την αλληγορική προστασία τους όταν αναδύονται από ένα ιδιότυπο λουτρό εξαγνισμού.» Τα Φώτα και το «πλύσιμο των εικόνων»Τα Φώτα για το λαό μας θυμίζουν τη βάπτιση του Χριστού και συμβολίζουν την παλιγγενεσία του ανθρώπου. Οι πρώτοι χριστιανοί γιόρταζαν μαζί τη Γέννηση και την Βάπτιση του Χριστού, ενώ η Ρώμη ήταν που ξεχώρισε τις δύο γιορτές το 354 μ.Χ.

Στα βυζαντινά χρόνια οι πιστοί την ημέρα των Θεοφανίων κρατούσαν στα χέρια τους κεριά εντός των ναών…Κάποιοι λαογράφοι συνδέουν τα Θεοφάνια με την αρχαία γιορτή Θεογένεια, που γινόταν σε διάφορες ελληνικές πόλεις και με την οποία οι κάτοικοι γιόρταζαν την επιστροφή του θεού Ηλιου που κατά τη διάρκεια του χειμώνα γινόταν άφαντος.

«Σύμφωνα με μια λαϊκή δοξασία, όλα τα πράγματα ακόμα και τα πιο ιερά, με το πέρασμα του χρόνου εξασθενούν και χάνουν την αρχική τους δύναμη και αξία, που την αποκτούν εκ νέου με το αγιασμένο νερό των Φώτων», γράφει ο λαογράφος και ακαδημαϊκός Γιώργος Ρωμαίος στη «Λαογραφική Γεωγραφία» του, και επισημαίνει:

«Αλλά η διαδικασία αυτή δεν αποτελεί παρά πιστή επιβίωση αρχαίας δοξασίας.

Οι αρχαίοι, π.χ. Αθηναίοι, είχαν τη διαδικασία των «πλυντηρίων», όπως αποκαλούσαν την ειδική αυτή τελετή, κατά την οποία μετέφεραν με πομπή στην ακτή του Φαλήρου το άγαλμα της Αθηνάς. Εκεί το έπλεναν από τον ρύπο που είχε επικαθήσει κατά τη διάρκεια του έτους και για να ανανεωθούν οι ιερές δυνάμεις του αγάλματος της Θεάς. Η νεοελληνική λατρευτική συνήθεια με το πλύσιμο των ιερών εικόνων στα αγιασμένα θαλασσινά νερά, γινόταν και στα χρόνια του Βυζαντίου. Σήμερα όμως οι γυναίκες συνοδεύουν το πλύσιμο των εικονισμάτων και με πράξεις που συνήθως προέρχονται από τη παλιά κληρονομιά αρχαίας μαγείας...».

Έθιμα της ημέρας των Φώτων

Μερικά χαρακτηριστικά έθιμα που ο λαός μας έχει συνδέσει με την ημέρα των Φώτων είναι:

--- Στη Θεσσαλία και σε άλλα μέρη της Ελλάδας, την ημέρα των Φώτων ανοίγουν τα καινούργια κρασιά. Σε κάποια μέρη, έριχναν αγιασμό στο βαρέλι, το σταύρωναν, το ασήμωναν και ύστερα το άνοιγαν και έπιναν και γλεντοκοπούσαν ολημερίς.

--- Ανήμερα των Φώτων δοκίμαζαν οι καραγκούνηδες και τα φετινά λουκάνικα που είχαν φτιάξει τη μέρα της γουρνουχαράς. Αφού πέρασε ο παπάς και τα «φώτισε» και αφού ήδη είχαν στεγνώσει κρεμασμένα στο ξύλο στο χαγιάτι του σπιτιού, ήταν έτοιμα για φάγωμα!!

--- Αγιασμό έριχναν οι αγρότες και οι κτηνοτρόφοι, στα χωράφια, στα αμπέλια και στα μαντριά με τα ζώα τους την ημέρα των Φώτων, ψέλνοντας το «Κύριε ελέησον», ενώ πολλές φορές κρατούσαν και εικόνες.

--- Σε κάποιες περιοχές, οι κάτοικοι κρατούσαν τη στάχτη του τζακιού από όλο το Δωδεκαήμερο, και την ημέρα των Φώτων την σκορπούσαν στα χωράφια, για «να μην πάρουν οι μαγίστρες τον καρπό»!

--- Σε άλλες πάλι περιοχές, πίστευαν ότι στα Φώτα εκτός των νερών, βαπτίζονταν και οι άνεμοι! Γι’ αυτό έλεγαν ότι όποιος αέρας φυσάει των Φώτων θα κυριαρχεί όλο το έτος…

--- Οι πρόσφυγες από την Καππαδοκία που εγκαταστάθηκαν στην Θεσσαλία, έφεραν το έθιμο την παραμονή των Φώτων να ανάβουν μεγάλη φωτιά, να πιάνονται από τα χέρια και να γυρνάνε γύρω από τη φωτιά ψέλνοντας το «Εν Ιορδάνει…».

--- Αλλού, οι νοικοκυρές φτιάχνουν τηγανίτες (ξεροτήγανα) τις οποίες, μαζί με λουκάνικα, τις έριχναν στα κεραμίδια, για να φάνε οι καλικάντζαροι, να σκάσουν απ’ το φαϊ και να εξαφανιστούν!

Γιάννης ΓκάτζικοςΔημοσιογράφος

μέλος ΈΣΗΈΑ

Έρευνητής τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας