Γ. Ασπρίδης - Ι. Γρηγορίου: "Η πρόκληση της αποφυγής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Περιγραφή μιας δοκιμασίας" ^Κύριο

Ο όρος εθισμός στο διαδίκτυο (internet addiction) χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1995 στο Αμερικάνικο Συνέδριο Ψυχολογίας, από τον ψυχίατρο Ivan Goldberg και ανήκει στους συμπεριφορικούς εθισμούς.

Ο όρος εθισμός στο διαδίκτυο «έχει συσχετιστεί και οριστεί με τις παρορμήσεις ή τις συμπεριφορές για τη χρήση του υπολογιστή και του Διαδικτύου που προκαλούν διαταραχές και δυσφορία καθώς και με την ανεξέλεγκτη χρήση τους» (Καλαντζή κ.ά., 2023: 336).

Η χρήση του διαδικτύου διακρίνεται στην τυπική (που αφορά το εργασιακό περιβάλλον), στη χρήση που αφορά την αναψυχή και τέλος στην εξάρτηση (συνδέεται με την καταχρηστική χρήση του διαδικτύου, στην απώλεια του ελέγχου και τη συνεχιζόμενη χρήση) (Σιώμος κ.ά., 2010).

Στο παγκόσμιο χώρο, σύμφωνα με τον Καναδό φιλόσοφο Herbert Marshall McLuhan, πάνω από 5 δισεκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Οι άνθρωποι ηλικίας 18-64 αφιερώνουν το 32,5% του χρόνου τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με ιδιαίτερη προτίμηση στο Facebook, στο Instagram, στο WeChat και στο TikTok (Καϊμάς, 2024).

Στην Ελλάδα η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη. Έρευνα του 2023 ανέδειξε το φαινόμενο ότι τα μέλη της ηλικιακής ομάδας 13-44 ετών χρησιμοποιούν το διαδίκτυο σε ποσοστό 100%. Το 88% των συμμετεχόντων απάντησαν ότι αφιερώνουν περισσότερα από 90 λεπτά ημερησίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αντίστοιχα, υψηλό είναι και το ποσοστό των παιδιών της προεφηβικής ηλικίας (έως 12 ετών) που αφιερώνουν χρόνο στο διαδίκτυο (Δημοπούλου-Focus, 2023).

Έρευνα του 2024 απέδειξε ότι το 63% των Ελλήνων ηλικίας 18-64 ετών δηλώνουν ότι χαζεύουν άσκοπα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Και αυτό το ποσοστό αφορά όλες τις ηλικιακές ομάδες, ακόμη και τους μεγαλύτερους, γεγονός που μπορεί να οφείλεται στην εκτεταμένη χρήση των μέσων την περίοδο της πανδημίας του Covid-19. Σύμφωνα με την έρευνα το 5% δήλωσε ότι δεν διαθέτει smartphone (Μαλλάς, 2024).

Σε έρευνα με θέμα «The world unplugged», η οποία πραγματοποιήθηκε στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα από το International Center for Media & the Public Agenda (ICMPA) του University of Maryland, ζητήθηκε από 1000 φοιτητές/τριες από όλο τον κόσμο (από τη Χιλή, την Κίνα, το Λίβανο, τις ΗΠΑ, την Ουγκάντα, το Ηνωμένο Βασίλειο και άλλες χώρες) να μην χρησιμοποιήσουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για 24 ώρες.

Η συμμετοχή ήταν εθελοντική και μόνη υποχρέωση ήταν η σύνταξη έκθεσης όπου θα καταγράφουν τις εμπειρίες τους. Τα βασικά συμπεράσματα περιλαμβάνουν τα ακόλουθα (The world unplugged, χχ):

• Ο «εθισμός» των φοιτητών/τριών στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να μην είναι εφικτό να διαγνωστεί, αλλά συμπτώματα όπως το άγχος και η κατάθλιψη είναι εμφανή.

• Μεγάλη πλειοψηφία φοιτητών και φοιτητριών σε κάθε χώρα δήλωσε ότι απέτυχε η προσπάθειά τους να μην συνδεθούν στα μέσα. Δήλωσαν ότι τα κινητά τηλέφωνα έχουν γίνει προέκταση του εαυτού τους. Με την απουσία της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ένιωσαν ότι χάνουν ένα μέρος του εαυτού τους, αναδείχτηκε η μοναξιά τους ενώ δυσκολεύτηκαν να βρουν εναλλακτικούς τρόπους να γεμίσουν τον χρόνο τους.

• Οι φοιτητές/τριες κατασκευάζουν πολλαπλές και διαφοροποιημένες ταυτότητες για τον εαυτό τους ανάλογα με το εργαλείο που χρησιμοποιούν, με στόχο να προσεγγίσουν διαφορετικούς τύπους ανθρώπων και διαφορετικές κοινωνικές ομάδες.

• Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (email) χρησιμοποιείται κυρίως για επαγγελματικούς λόγους και ακαδημαϊκούς σκοπούς, διατηρώντας έναν πιο «επίσημο» χαρακτήρα σε σύγκριση με άλλες μορφές ψηφιακής επικοινωνίας.

• Πολλοί εκ των συμμετεχόντων/ουσων δήλωσαν ότι «κατάφεραν να επιστρέψουν στις απλές και αυθεντικές απολαύσεις της καθημερινής ζωής» όταν εγκατέλειψαν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, έστω και για 24 ώρες.

Σε συνέχεια της παγκόσμιας συζήτησης για τον ρόλο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στη ζωή των νέων, τον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους, πραγματοποιήθηκε ένα παρόμοιο πείραμα–πρόκληση, στο πλαίσιο μαθημάτων του Τμήματος Δασολογίας, Επιστημών Ξύλου και Σχεδιασμού του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.

Στόχος της πρωτοβουλίας ήταν η διερεύνηση του βαθμού εξάρτησης των φοιτητών από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και των συναισθηματικών και συμπεριφορικών αντιδράσεών τους σε μια περίοδο αποχή. Ζητήθηκε από τις/τους φοιτήτριες/φοιτητές- που παρακολουθούσαν σε τακτική βάση τα μαθήματα- να παραμείνουν μακριά από κάθε μέσο κοινωνικής δικτύωσης για τρεις (3) ημέρες. Μετά το πέρας της προθεσμίας έπρεπε να καταγράψουν την εμπειρία τους σε ένα σύντομο κείμενο τους, απαντώντας σε τρία βασικά ερωτήματα:

1. για πόσο χρονικό διάστημα κατάφεραν και έμειναν μακριά από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης,
2. πως ένιωσαν κατά τη διάρκεια της αποχής, και τέλος
3. τον τρόπο με τον οποίο προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν τη στέρηση αυτή.

Αντίστοιχη πρόκληση είχε πραγματοποιηθεί και πριν μια δεκαετία περίπου, στην οποία είχε λάβει μέρος ένα μέλος της συγγραφικής ομάδας (Μπλάνας κ.ά., 2016).

Ορισμένα από τα κυριότερα συμπεράσματα αυτής της πρόκλησης-δοκιμασίας έχουν ως εξής. Χαρακτηριστικά μια φοιτήτρια ανέφερε ότι «τις πρώτες ώρες έπιασα τον εαυτό μου να ανοίγει μηχανικά το Instagram μόνο και μόνο από συνήθεια να δω αν μου έστειλε κάποιος». Για να περιορίσει αυτή την αυτόματη συμπεριφορά, αποφάσισε να μετακινήσει την εφαρμογή σε διαφορετικό σημείο της οθόνης του κινητού της, επισημαίνοντας ότι «Μια τόσο μικρή κίνηση μπορεί να μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε πόσο αυτοματοποιημένες είναι ορισμένες συμπεριφορές».

Αρκετοί και αρκετές φοιτητές και φοιτήτριες δήλωσαν ότι δεν αντιμετώπισαν πρόβλημα στην πρόκληση και άντεξαν και τις τρεις ημέρες. Άλλωστε δήλωσαν ότι «δεν ένιωσαν περίεργα» από την έλλειψη σύνδεσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Όπως ανέφεραν «δεν ήταν κάτι δύσκολο. Γενικά καλό είναι να κλείνουμε τα social media κατά καιρούς και εγώ προσωπικά τα κλείνω που και που για κάποιους μήνες». Άλλη φοιτήτρια δήλωσε ότι «για να είμαι ειλικρινής δεν μου έλειψαν και δεν το σκέφτηκα καν μέσα σε αυτές τις ημέρες».

Ωστόσο υπήρχαν περιπτώσεις όπου η προσαρμογή ήταν πιο δύσκολη. Μια συμμετέχουσα ανέφερε ότι «κάποιες φορές, στην αρχή τουλάχιστον, έμπαινα ασυναίσθητα και μόλις το συνειδητοποιούσα το έκλεινα αυτόματα…αυτό γινόταν συνήθως βραδινές ώρες».

Η πιο ακραία περίπτωση συμμετέχουσας κατέδειξε τη βαθιά ενσωμάτωση της διαδικτυακής παρουσίας στην καθημερινότητά της δηλώνοντας ότι «απέτυχα να αποφύγω τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης…ξέχασα τη δοκιμασία…μου έχει γίνει συνήθεια όταν ανοίγω το κινητό μου να ελέγχω τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και έχουν γίνει το κύριο μέσο επικοινωνίας με τους φίλους και συγγενείς που μένουν μακριά μου».

Άλλος φοιτητής δήλωσε ότι «αυτές τις τρεις ημέρες δεν μπήκα στα social media, αλλά όταν τελείωσαν οι ημέρες και το “challenge” ξύπνησα το πρωί και κάθισα δύο ώρες στο κινητό για να κάνω ένα “catch up”».

Σύμφωνα με τις απαντήσεις, οι συμμετέχοντες βρήκαν διάφορους τρόπους για να υποκαταστήσουν τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αξιοποιώντας τον χρόνο τους σε άλλες δραστηριότητες. Οι πιο συχνές επιλογές ήταν η μελέτη και η συγγραφή πανεπιστημιακών εργασιών, η ανάγνωση βιβλίων, η σωματική άσκηση και η επίσκεψη στο γυμναστήριο, οι δουλειές του σπιτιού, η κοινωνική συναναστροφή με φίλους και γνωστούς, η παρακολούθηση ταινιών και τηλεοπτικών σειρών και τέλος η ενασχόληση–εκπλήρωση οικογενειακών υποχρεώσεων.

Γενικά, από τις απαντήσεις διακρίνεται ότι δεν είναι ακατόρθωτο να αποφευχθεί η εξάρτηση από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ορισμένοι κατέληξαν στο συμπέρασμα «πόσο εξαρτημένος μπορεί να γίνει κάποιος σε μια ανούσια εφαρμογή, μόνο και μόνο για να είναι στη μόδα και κοινωνικά αποδεκτός». Μια κατηγορία κατάφερε να ελαττώσει τη χρήση των μέσω κοινωνικής δικτύωσης, για το συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν χρήσιμο και διαδραστικό εργαλείο που διευκολύνει την καθημερινότητά μας. Η χρήση τους και ειδικά από τις νεότερες γενιές πρέπει να πραγματοποιείται με φειδώ ώστε να μην δημιουργούνται ακραίες καταστάσεις και φαινόμενα εξάρτησης. Άλλωστε όλα μπορεί να είναι μια ιδέα.

Γ. Μ. Ασπρίδης, Καθηγητής, Τμήμα Δασολογίας, Επιστημών Ξύλου και Σχεδιασμού, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ι. Γρηγορίου, PhDc, Ακαδημαϊκή Υπότροφος στο Τμήμα Επιστημών Διατροφής και Διαιτολογίας, Διεθνές Πανεπιστήμιο Ελλάδας

Χρήσιμες πηγές

• Δημοπούλου, Αντ.-Focus Barri, (2023). «Έρευνα με θέμα «FocusonTechLife tips»». On line διαθέσιμο στην ιστοσελίδα https://focusbari.gr/wp-content/uploads/2023/08/FOCUS-ON-TECH-LIFE_TIPS_23%CE%912_GR.pdf, ανακτήθηκε στις 27/2/2025.

• Καϊμάς, Δ., (2024). «Έρευνα για τα social media: Οι δημοφιλέστερες πλατφόρμες». On line διαθέσιμο στην ιστοσελίδα https://newpost.gr/eidiseis/ereyna-gia-ta-social-media-oi-dimofilesteres-platformes-i-symperifora-ton-ellinon-se-facebook-whatsapp-kai-instagram/, ανακτήθηκε στις 20/2/2025.

• Kαλαντζή Π., Καρατράντου Α., Αναστασοπούλου Η., & Δημακόπουλος Δ. (2023). «Έφηβοι και Εθισμός στο Διαδίκτυο. Μια συστηματική Ανασκόπηση». Συνέδρια της Ελληνικής Επιστημονικής Ένωσης Τεχνολογιών Πληροφορίας & Επικοινωνιών στην Εκπαίδευση, 1, 0335–0348. ανακτήθηκε από https://eproceedings.epublishing.ekt.gr/index.php/cetpe/article/view/5749 στις 2/3/2025.

• Μαλλάς, Δ., (2024). «Πόσοι Έλληνες χαζεύουν άσκοπα στα social media;». On line διαθέσιμο στην ιστοσελίδα https://www.cnn.gr/tech/story/425652/posoi-ellines-xazeyoun-askopa-sta-social-media, ανακτήθηκε στις 12/2/2025.

• Μπλάνας, Ν., Ασπρίδης, Γ. & Τσέλιος, Δ. (2016). «Ένα πείραμα στο ΤΕΙ Θεσσαλίας έδειξε την εξάρτηση των νέων. Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης: Ένα σύγχρονο ναρκωτικό», Εφημερίδα Ελευθερία Λάρισας, φ. 33.236/13-11-2016 (11).

• Σιώμος, Κ., Νταφούλης, Β., Φλώρος, Γ., & Σιτζόγλου, Κ., (2010). «Διαφοροδιαγνωστικά διλήμματα στην εθιστική χρήση Η/Υ και διαδικτύου. Παρουσίαση και συζήτηση δύο κλινικών, περιστατικών», Νευρολογία, 19 (3), 184 – 91.

• The world unplugged (χχ). “Going 24 hours without media”. On line διαθέσιμο στην ιστοσελίδα https://theworldunplugged.wordpress.com/, ανακτήθηκε στις 2/2/2025.

• Η εικόνα του κειμένου διαμορφώθηκε από την εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης Gemini.