Αναστ. Αθανασόπουλος: "Δεκαπέντε χρόνια Καλλικράτης — Η επαρχία πληρώνει το λάθος μέγεθος"

Η αιτιολογική έκθεση του νόμου έταζε «οικονομίες κλίμακας» που θα απελευθέρωναν πόρους για τοπικές επενδύσεις. Η πραγματικότητα; Οι δήμοι βρίσκονται σε οικονομική ασφυξία με συνολικό έλλειμμα 2,5 δισ. ευρώ. Έρευνα του Πανεπιστημίου Αθηνών κατέληξε ότι η αναδιαμόρφωση των δήμων είχε αρνητικό αντίκτυπο στις δαπάνες. Το 45% των εργαζομένων στους ΟΤΑ είναι σήμερα μη τακτικό προσωπικό — συμβάσεις έργου και ωρομίσθιοι.

Αλλά το χειρότερο δεν είναι οικονομικό. Είναι δημογραφικό. Την περίοδο 2011-2024 καταγράφηκαν στη χώρα μας 510.000 περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις. Ο πληθυσμός μειώθηκε κατά 500.000. Και η επαρχία «σβήνει» — χωριά ερημώνονται, γεωργικές εκτάσεις εγκαταλείπονται, σχολεία κλείνουν το ένα μετά το άλλο.

Η επιστήμη δεν συμφωνεί με τον Καλλικράτη

Δεν είναι προσωπική άποψη. Μελέτη σε δεδομένα της Φλάνδρας (Βέλγιο) με σύγχρονες στατιστικές μεθόδους κατέληξε σε βέλτιστο μέγεθος δήμου περίπου 10.000 κατοίκους — και εντόπισε «δυσοικονομίες κλίμακας» σε μεγαλύτερους δήμους. Το Rutgers University βρήκε ανεστραμμένη καμπύλη U: η αποτελεσματικότητα αυξάνεται έως 25.000 κατοίκους και μετά πέφτει. Για εργατικά εντατικές υπηρεσίες (αστυνόμευση, κοινωνική μέριμνα), οι μικρότεροι δήμοι είναι πιο αποτελεσματικοί.

Ακόμα και το Συμβούλιο της Επικρατείας, που έκρινε συνταγματικές τις συνενώσεις, είχε μειοψηφία που προειδοποίησε: «Δεν είναι επιτρεπτή η δημιουργία ΟΤΑ τόσο ευρείας περιφέρειας ώστε να καταργείται η έννοια της τοπικότητας».

Η ευρωπαϊκή εμπειρία μας δείχνει τον δρόμο

Στην Ελβετία υπάρχουν σήμερα 2.110 δήμοι. Ο μικρότερος έχει 32 κατοίκους. Και όμως λειτουργούν. Πώς; Μέσω «ενώσεων δήμων» (municipal unions) για υπηρεσίες κλίμακας — ύδρευση, σχολεία, υγεία — χωρίς να χάνουν την πολιτική τους αυτοτέλεια. Στην Ιταλία, η «διαμεσολαβητική συνεργασία» μεταξύ δήμων μειώνει τις δαπάνες ανά κάτοικο χωρίς να μειώνει τις υπηρεσίες. Σε δήμους κάτω των 3.000 κατοίκων, η συνεργασία αυξάνει και την παραγωγή υπηρεσιών.

Τι πρέπει να γίνει

Δεν χρειάζεται να γυρίσουμε στο 2009. Χρειάζεται να προχωρήσουμε μπροστά με ένα μοντέλο πολυεπίπεδης διακυβέρνησης:

1. Κοινότητες (500-5.000 κατ.) με πραγματική αυτοδιοίκηση και άμεση δημοκρατία — οι αποφάσεις για το χωριό να λαμβάνονται από όσους ζουν εκεί.
2. Ενώσεις κοινοτήτων για υπηρεσίες κλίμακας — ύδρευση, αποχέτευση, σχολεία, υγεία — όπου η συνεργασία είναι αναγκαία.
3. Περιφερειακά συμβούλια για στρατηγικό σχεδιασμό, χωροταξία και διαχείριση κονδυλίων ΕΣΠΑ.
4. Ψηφιακή υποδομή — fiber optics και 5G σε κάθε χωριό. Χωρίς ίντερνετ, τίποτα δεν λειτουργεί. Με ίντερνετ, μια κοινότητα 500 ατόμων μπορεί να εκδίδει άδειες ηλεκτρονικά, να προσελκύει ψηφιακούς νομάδες και να συμμετέχει σε τηλεργασία.
5. Φορολογική αυτονομία — οι κοινότητες χρειάζονται πραγματικούς πόρους, όχι εξαρτήσεις από κεντρικές επιχορηγήσεις.

Το διακύβευμα

Το πρόβλημα του Καλλικράτη δεν ήταν ότι έκανε τους δήμους μεγαλύτερους. Το πρόβλημα ήταν ότι κατέστρεψε την τοπικότητα χωρίς να δώσει εναλλακτικούς θεσμούς συνεργασίας. Νόμισε ότι το μέγεθος από μόνο του φέρνει αποτελεσματικότητα. Η επιστήμη, η εμπειρία της Ευρώπης και η καθημερινή μας πραγματικότητα λένε το αντίθετο.

Η επαρχία μπορεί να ξαναζωντανέψει. Αλλά όχι με περισσότερη Αθήνα. Με περισσότερη τοπικότητα. Όχι με περισσότερη γραφειοκρατία. Με περισσότερη ψηφιακή ελευθερία. Όχι με περισσότερους συγκεντρωτισμούς. Με περισσότερους ανθρώπους που θέλουν να ζήσουν και να δημιουργήσουν εδώ.

 Με εκτίμηση,

ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Ι. ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΣ

ΦΥΣΙΚΟΣ

Πρώην πρόεδρος Κοινότητας Λεονταρίου

Πηγές:

ΚΕΦίΜ — Δείκτης Αποτελεσματικότητας Δήμων 2023 · Πανεπιστήμιο Αθηνών ·

ΙΤΑ — Όψεις Δημογραφικού Προβλήματος 2024 ·

 Rutgers University · European Commission Smart Villages Portal ·

 Ν. 3852/2010 «Καλλικράτης»

Υ.Γ Όπως ο Ελευθέριος Βενιζέλος το 1914 διέλυσε τους βαυαρικούς δήμους και επανέφερε τις κοινότητες στο προσκήνιο ακριβώς το ίδιο αίτημα αρχίζει και γιγαντώνεται τώρα. Δεν είναι μακριά η στιγμή που εκ των πραμάτων θα ζήσουμε μια νέα μεταρρύθμιση στην Τοπική Αυτοδιοίκηση. Αν θέλουμε να ανακυτταρωθεί η επαρχία  ,να σταματήσει ο δημογραφικός και οικονομικός κατήφορος και η ερημοποίηση τώρα πρέπει να παρθούν γενναίες αποφάσεις .

Τώρα που έρχεται προεκλογική περίοδος ας ρωτήσουμε όλοι τα κόμματα ποιο είναι το σχέδιό τους και ποια η πρόθεσή τους για αυτό το φλέγον ζήτημα που άπτεται  εθνικών , οικονομικών , δημογραφικών και πολιτιστικών  ανατροπών.