Γ. Γκατζικος: Πασχαλινά έθιμα των Καραγκούνηδων της Θεσσαλίας

Μόνο μια πολύ σύντομη αναφορά θα επιχειρήσω να κάνω σήμερα, σε μερικά από αυτά τα πασχαλιάτικα έθιμα των καραγκούνηδων, με σκόρπιες «πινελιές» από προσωπικές μαρτυρίες και αναμνήσεις…

Μετά το τριήμερο του Λαζάρου και την Κυριακή των Βαΐων, αρχίζουν οι αγρυπνίες της Μεγάλης Εβδομάδας, τις οποίες οι Καραγκούνηδες παρακολουθούν με κατάνυξη και σεβασμό, προετοιμαζόμενοι για τα Πάθη, την Ανάσταση και την μέγιστη των εορτών, το Πάσχα των Ελλήνων.

Ξεχωριστή αγρυπνία είναι αυτή της Μεγάλη Πέμπτης, των Δώδεκα Ευαγγελίων και της Σταύρωσης του Χριστού, τον οποίο ξενυχτούν με τις αναμμένες «κουλούρες» τους (ένα μακρύ κουλουριασμένο κερί σε σπειροειδές σχήμα), που έφτιαχναν οι γυναίκες ειδικά για τις μέρες αυτές. Σε κάποιες μάλιστα εκκλησιές, οι καραγκούνηδες συνήθιζαν να «ζώνουν» το σώμα του Εσταυρωμένου με ένα τέτοιο μακρύ χειροποίητο κερί.

Τη Μεγάλη Παρασκευή κανένας δεν εργάζεται, ούτε οι άνδρες στα κτήματα και στα ζώα αλλά ούτε και οι γυναίκες στο νοικοκυριό. Είναι η ημέρα του μεγάλου πένθους. Στις εκκλησιές στολίζονται οι επιτάφιοι, γίνεται η αποκαθήλωση και αρχίζει η προσκύνηση του επιταφίου από τους πιστούς που καταφτάνουν με λουλούδια στα χέρια, κομμένα απ’ τον κήπο τους, ενώ τα παιδιά περνούν κάτω από τον επιτάφιο τρεις φορές, για να έχουν την ευλογία του Ιησού Χριστού.

Στον Παλαμά, συνηθίζουν να επισκέπτονται και τους τρεις ναούς για να προσκυνήσουν όλους τους επιτάφιους, αλλά και για να συμμετάσχουν σε έναν άτυπο διαγωνισμό για τον «καλύτερο επιτάφιο» της πόλης.

Χαρακτηριστικό παλιό συνήθειο στον Παλαμά που συνεχίζεται και σήμερα, είναι η «συνάντηση των επιταφίων», για την οποία μπορούμε να πούμε ότι εκφράζει την ενότητα της κοινότητας των πολιτών. Μετά την βραδινή Ακολουθία του Επιταφίου Θρήνου, γίνεται η περιφορά των επιταφίων των τριών εκκλησιών και η συνάντησή τους στην πλατεία Αναγέννησης, με τους χιλιάδες πιστούς, ντόπιους και επισκέπτες, να ψάλουν ευλαβικά από κοινού τα εγκώμια. Στη λατρευτική σύναξη των επιταφίων πραγματοποιείται κοινή Δέηση από τους ιερείς και τους ψάλτες των τριών ενοριών, με τους συμμετέχοντες να βιώνουν μια μοναδική και κατανυκτική εμπειρία. Η συμμετοχή της Φιλαρμονικής του Δήμου, που συνοδεύει τον επιτάφιο του μητροπολιτικού ναού, προκαλεί ρίγη συγκίνησης σε όλους.

Τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής

Εν τω μεταξύ, το πρωί της Μεγάλης Παρασκευής, παλιότερα, τα αγόρια γυρνούσαν στα σπίτια και τραγουδούσαν τον «Μαύρο Ουρανό», κρατώντας ένα καλαθάκι όπου έβαζαν τα κόκκινα αυγά που τους έδιναν για ρεγάλο οι νοικοκύρηδες.

Πρόκειται για τα κάλαντα της Μεγάλης Παρασκευής, που σε αντίθεση με τα άλλα κάλαντα έχουν θρηνητικό χαρακτήρα καθώς αναφέρονται στη Σταύρωση του Χριστού. Είναι «Το μοιρολόι της Παναγιάς», που το συναντάμε σε όλες τις περιοχές του Ελληνισμού σε διάφορες παραλλαγές.

Σήμερα μαύρος ουρανός, σήμερα μαύρη μέρα/
σήμερα όλοι θλίβονται και τα βουνά λυπούνται/
σήμερα βάλανε βουλή οι άνομοι Εβραίοι/
για να σταυρώσουν το Χριστό, των πάντων βασιλέα./
Κι ο Κύριος ηθέλησε να μπει σε περιβόλι/
να λάβει δείπνο μυστικό, για να τον λάβουν όλοι./
Η Παναγιά η Δέσποινα καθόταν μοναχή της/
τις προσευχές της έκανε για τον μονογενή της…/

Το Μεγάλο Σάββατο γίνονται οι απαραίτητες προετοιμασίες για τον εορτασμό της Λαμπρής. Το κάθε μέλος μιας καραγκούνικης οικογένειας αναλάμβανε να φέρει σε πέρας κάποιες από τις απαραίτητες δουλειές, από το καθάρισμα του σπιτιού μέχρι την σφαγή και το σούβλισμα του αρνιού και την ετοιμασία του κοκορετσιού, ενώ όσοι ήταν νουνοί με μικρά βαφτιστήρια θα τους πήγαιναν τη λαμπριάτικη λαμπάδα, καινούργια ρούχα και άλλα δώρα.

Το βράδυ πριν τα μεσάνυχτα, θα πάνε με τις λαμπάδες τους στην αναστάσιμη λειτουργία, θα πάρουν το άγιο φως, θα ψάλλουν το Χριστός Ανέστη και θα επιστρέψουν στο σπίτι όπου με την αναμμένη πασχαλινή λαμπάδα θα σχηματίσουν ένα σταυρό πάνω από την είσοδο του σπιτιού και θα ανάψουν το καντήλι στο εικόνισμα. Στη συνέχεια θα καθίσουν στο αναστάσιμο τραπέζι, όπου θα απολαύσουν την μαγειρίτσα, έτσι όπως μόνο οι καραγκούνες ξέρουν να τη φτιάχνουν.

Την Κυριακή του Πάσχα, μέρα Λαμπρή και γιορτινή, θα ανάψουν την φωτιά με τις κληματόβεργες και τα κάρβουνα, όπου θα σιγοψηθούν το αρνί και το κοκορέτσι και θα στηθεί το γλέντι με τραγούδια και χορούς…

Το έθιμο των κόκκινων αυγών

Στα έθιμα του Πάσχα συναντάμε και τα κόκκινα αυγά. Κατά παράδοση το βάψιμο των αυγών γινόταν την Μεγάλη Πέμπτη, αναμένοντας τη Σταύρωση του Χριστού. Σε κάποιες περιπτώσεις όμως βλέπουμε η διαδικασία του βαψίματος των αυγών να γίνεται το Μέγα Σάββατο, αλλά ποτέ την Μεγάλη Παρασκευή.

Έχουν ένα βαθύ κόκκινο χρώμα, σαν βαμμένα από το αίμα του Εσταυρωμένου, και συμβολίζουν τον κλειστό τάφο του.

Τα κόκκινα αυγά που στολίζουν το τραπέζι του καραγκούνικου σπιτιού, τα καταναλώνουμε από την Κυριακή του Πάσχα και τις επόμενες ημέρες. Κάτι χαρακτηριστικό, που πλέον δεν συμβαίνει στις μέρες μας, ήταν η συνήθεια της ανταλλαγής αυγών από σπίτι σε σπίτι, επειδή –όπως έλεγαν- «δεν κάνει να τρώμε από τα δικά μας κόκκινα αυγά ανήμερα την Πασχαλιά». Ποτέ δεν ήξεραν να μου εξηγήσουν το ‘γιατί’, λέγοντας «έτσι τα βρήκαμε έτσι τα κάνουμε». Και όταν σαν παιδί επέμενα ρωτώντας τι πειράζει να φάω απ’ τα δικά μας αυγά, με φοβέριζαν πως «θα βγάλω γαργαβίτσες» (μυρμηγκιά)!!

Σημαντικό μέρος του εθίμου είναι φυσικά και η διαδικασία του τσουγκρίσματος των κόκκινων πασχαλιάτικων αυγών. Ιδιαίτερα κατά την ημέρα του Πάσχα, πριν στρωθεί το πασχαλιάτικο τραπέζι, την ώρα που ψήνονται τα αρνιά στη σούβλα, ο καθένας διαλέγει ένα αυγό και το τσουγκρίζει με αυτό κάποιου άλλου, στη συνέχεια ο «νικητής» τσουγκρίζει με το αυγό του επόμενου, μέχρι να μείνει στο τέλος εκείνος που το δικό του αυγό είναι το πιο δυνατό αφού έσπασε όλα τα υπόλοιπα.

Τα παιδιά συνήθιζαν να κρατάνε το «τσιγκριστάρι» τους και να το παίρνουν μαζί τους, όλες τις επόμενες ημέρες για άλλα τσουγκρίσματα σε σπίτια που θα επισκέπτονταν οικογενειακώς ή με φίλους τους. Κατακριτέος στην παρέα των πιτσιρικάδων, ήταν πάντα εκείνος, ο πονηρός, που θα έφτιαχνε ψεύτικο «τσιγκριστάρι» από υλικό που αντέχει (γύψο π.χ.) για να σπάει τα αυγά των άλλων και να καυχιέται…

Το τσούγκρισμα των πασχαλιάτικων αυγών συμβολίζει το άνοιγμα του Τάφου και την Ανάσταση του Χριστού. Ευρύτερα, το σπάσιμο του αυγού που κρύβει μέσα του τη ζωή, συμβολίζει την αναγέννηση της φύσης, όπως σκάει ο σπόρος και βγαίνει το φυτό…

Παλιότερα, τα αυγά βάφονταν παραδοσιακά με διάφορα φυτά και ρίζες, που έβγαζαν γήινους κοκκινωπούς χρωματισμούς, ενώ με τη χρήση ξερών φύλλων κρεμμυδιού τα αυγά παίρνουν ένα ελαφρύ κεραμιδί χρώμα.

Αργότερα, κυκλοφόρησαν στο εμπόριο ειδικές μπογιές για τη βαφή των κόκκινων αυγών, ενώ τα τελευταία χρόνια βλέπουμε όχι μόνο κόκκινα αλλά και άλλων χρωμάτων πασχαλιάτικα αυγά (κίτρινα, πράσινα, γαλάζια, κ.λπ.) που δεν έχουν καμιά σχέση με αυτό που συμβόλιζε άλλοτε το κόκκινο αυγό, δηλαδή το αίμα του Χριστού

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΚΑΤΖΙΚΟΣ 

Δημοσιογράφος - Ερευνητής τοπικής Ιστορίας και Λαογραφίας